कधीही समतोल न साधणारी सहा संख्यांची अंतहीन यादी
पूर्ण संख्यांचा एक क्रम लिहा, एकामागून एक. आता समान लांबीचे आणि समान बेरजेचे दोन शेजारचे खंड शोधा. 1 4 2 3 मध्ये, 1 4 आणि 2 3 या खंडांत प्रत्येकी दोन संख्या आहेत आणि दोघांची बेरीज 5 येते: गणितज्ञ अशा जोडीला बेरजी वर्ग (additive square) म्हणतात.
मर्यादित संख्यासंचाने लिहिलेला एखादा अनंत क्रम प्रत्येक बेरजी वर्ग कायमचा टाळू शकतो का? 1972 पासून हा प्रश्न वेगवेगळ्या रूपांत विचारला गेला आहे — जस्टिन (Justin) यांनी, मग 1987 मध्ये ब्राउन आणि फ्रीडमन (Brown and Freedman), 1994 मध्ये पिरिलो आणि वारिक्किओ (Pirillo and Varricchio), 2000 मध्ये हालबाइझन आणि हुंगरब्यूलर (Halbeisen and Hungerbühler) यांनी. ब्राउन आणि फ्रीडमन यांनी तर उलट अनुमान मांडले: एखाद्या मर्यादेखाली राहणाऱ्या धन पूर्ण संख्यांच्या प्रत्येक क्रमात असा एक वर्ग असलाच पाहिजे. नवे टिपण याला “50 हून अधिक वर्षे खुली असलेली एक समस्या” म्हणते.
कधीही समतोल न साधणाऱ्या सहा संख्या
कॅनडातील वॉटर्लू विद्यापीठाच्या स्कूल ऑफ कॉम्प्युटर सायन्समधील (School of Computer Science, University of Waterloo) जेफ्री शॅलिट (Jeffrey Shallit) आता एक सुस्पष्ट अनंत क्रम लिहून दाखवतात, जो नेमक्या सहा संख्या वापरतो आणि ज्यात एकही बेरजी वर्ग नाही.
ही सहा “अक्षरे” (letters) मुळीच लहान नाहीत. D = 2⁵⁸, L = 2 · 85¹¹, H = 2D + 1 आणि U = L³ + 1 घेतल्यास, ती अशी आहेत:
1, U + 1, U + 2, U + L + 1, U + L² + 1 आणि (H + 2)U + 1.
त्यांपैकी फक्त पहिली लहान आहे. शोधनिबंध कोणत्याही स्थानावरील संख्येसाठी एक नियम, पडताळण्यांसह, देतो: शून्यापासून मोजल्यास, 1 ही संख्या पहिल्यांदा 1,152,921,504,466,744,130 या स्थानावर येते.
सिद्धता कशी चालते
या रचनेत दोन टप्पे आहेत.
- एक सहायक क्रम. एका संख्येपासून सुरुवात करा आणि प्रत्येक संख्येच्या जागी, पुन्हा पुन्हा, 2⁶⁰ संख्यांचा एक खंड ठेवा. हे खंड अशा रीतीने बनवलेले असतात की या क्रमात एखादा बेरजी वर्ग असता, तर त्यात 2⁶⁰ पट लहान एक वर्गही असता. अस्तित्वात असलेला सर्वांत लहान वर्ग निवडा: त्याहूनही लहान एक वर्ग अस्तित्वात असावा लागेल. या विरोधाभासावरून दिसते की वर्ग मुळीच नाही.
- सहा संख्यांचा एक संकेत. मग सहायक क्रम सहा संख्यांमध्ये संकेतबद्ध केला जातो. त्यासाठी पेल्टोमाकी आणि व्हाइटलँड (Peltomäki and Whiteland) यांनी शोधलेला चार चिन्हांचा एक आकृतिबंध वापरला जातो, जो स्वतः वेइक्को केरानेन (Veikko Keränen) यांच्या 85 चिन्हांच्या एका प्रतिस्थापनावर (substitution) आधारित आहे. सहा संख्यांमधील प्रचंड अंतरांमुळे प्रत्येक बेरीज वाचता येते, अगदी खूप मोठ्या आधारातील अंकांसारखी: अंतिम क्रमातील कोणताही वर्ग सहायक क्रमातील एका वर्गाचे बिंग फोडेल.
चार, पाच की सहा?
सहा हेच किमान आहे हे ज्ञात नाही. पुनरावृत्तीचा आणखी एक प्रकार, आबेली वर्ग (abelian square), म्हणजे एक खंड आणि त्यामागे त्याचीच पिसलेली प्रत, जसे 1 2 3 3 1 2. त्याच्या दोन्ही अर्ध्यांत त्याच संख्या असतात, म्हणून त्यांची बेरीज नेहमी सारखीच असते: प्रत्येक आबेली वर्ग हा बेरजी वर्गही असतो. फक्त तीन वेगवेगळ्या संख्यांनी आबेली वर्ग टाळता येत नाहीत — म्हणून किमान चार संख्या लागतात. त्यामुळे सर्वोत्तम आकार 4, 5 किंवा 6 आहे. “यांपैकी कोणता बरोबर आहे हे ठरवणे बाकी आहे,” असे शोधनिबंधाच्या शेवटी म्हटले आहे.
यंत्राने लिहिलेले, स्वाक्षरी जेफ्री शॅलिट यांची
टिपणाच्या शेवटी “Statement of AI Usage” (AI वापराचे निवेदन) आहे: “हा शोधनिबंध जवळजवळ संपूर्णपणे GPT 6.2 Astra ने लिहिला आहे.” शॅलिट यांनी प्रास्ताविक मजकूर, संदर्भ आणि चर्चा जोडली, आणि त्यांनी लिहिले आहे: “त्याच्या अचूकतेची संपूर्ण जबाबदारी माझी आहे.” Lean भाषेत लिहिलेली आणि एकाच आदेशाने पुन्हा चालवता येणारी या रचनेची संगणकीय पडताळणी ऑनलाइन उपलब्ध आहे — “तीही GPT 6.2 Astra ने रचलेली.” टिपण आठ पानांचे आहे आणि त्याचे अद्याप समकक्ष समीक्षण (peer review) झालेले नाही.
