100 అటోసెకన్లు, 10 టెరావాట్లు
ఒక అటోసెకను అంటే సెకనులో బిలియనో వంతులో బిలియనో వంతు. అంత చిన్న కాంతి పల్స్లు పరమాణువులు, అణువులు, ఘనపదార్థాల్లో ఎలక్ట్రాన్ల కదలికను వాటి సహజ కాలమానంలో నేరుగా చూసే వీలు కల్పిస్తాయి — ఈ రంగాన్ని 2023 భౌతిక శాస్త్ర నోబెల్ బహుమతి గుర్తించింది. టేబుల్పై పట్టే వనరులు అటోసెకను పల్స్లను ఉత్పత్తి చేస్తాయి, కానీ పరిమిత శక్తితో, ముఖ్యంగా చిన్న తరంగదైర్ఘ్యాల వద్ద. అది ‘బలంగా నడిపించే’ (strongly driven) ప్రయోగాలను — కాంతి ఎలక్ట్రాన్లను బలంగా కదిలించే ప్రయోగాలను — అసాధ్యం చేస్తుంది.
స్వేచ్ఛా-ఎలక్ట్రాన్ లేజర్లు (free-electron lasers) ఈ పరిమితిని అధిగమిస్తాయి. ఈ యంత్రాల్లో, దాదాపు కాంతి వేగంతో కదిలే ఎలక్ట్రాన్ పుంజం ఏకాంతర అయస్కాంతాల పొడవైన వరుస — అండ్యులేటర్ — గుండా వెళుతుంది. పుంజంలోని సాంద్రత యొక్క అతి సూక్ష్మ హెచ్చుతగ్గులు తమను తామే వర్ధనం చేసుకుంటాయి, చివరికి ఎలక్ట్రాన్లు ఒక తీవ్రమైన ఎక్స్-రే మెరుపును వెదజల్లుతాయి. ఇలాంటి అనేక సౌకర్యాలు ఇప్పటికే వందల మైక్రోజౌళ్ల వరకు అటోసెకను ఎక్స్-రే పల్స్లను నిత్యం ఉత్పత్తి చేస్తున్నాయి.
గుచ్ఛం ఎంత చిన్నదైతే, మెరుపు అంత చిన్నది
అటోసెకను మెరుపు పొందాలంటే, లేజింగ్ చేసే ఎలక్ట్రాన్ గుచ్ఛం స్వయంగా అత్యంత చిన్నదిగా ఉండాలి. DESY, European XFEL, TU Dortmund, హాంబర్గ్, కాసెల్ విశ్వవిద్యాలయాలకు చెందిన ఎవ్గెనీ ష్నైడ్మిల్లర్, ఆయన 37 మంది సహచరులు జర్మనీలోని షెనెఫెల్డ్లో ఉన్న అతివాహక ఎక్స్-రే లేజర్ European XFEL వద్ద దీన్ని పరాకాష్ఠకు తీసుకెళ్లారు.

European XFEL అమరిక: ఈ పనిలో ఉపయోగించిన ఐదు కుదింపు దశలను ఆకుపచ్చ వృత్తాలతో చూపారు. — చిత్రం 1, Schneidmiller et al. (2026), arXiv:2609.31534.
మూడుకు బదులు ఐదు కుదింపులు
సాధారణ పనితీరులో, గుచ్ఛాలు వాటిని పొట్టిగా చేసే మూడు అయస్కాంత ‘చికేన్ల’ (chicanes) గుండా వెళతాయి, చివరిది ఉద్దేశపూర్వకంగా పాక్షికంగా మాత్రమే కుదిస్తుంది. బృందం అన్నింటినీ మార్చింది:
- మూడో చికేన్ ఇప్పుడు 350 పికోకూలుంబ్ల బరువైన గుచ్ఛాన్ని పూర్తిగా కుదిస్తుంది.
- సాధారణంగా తటస్థంగా ఉండే ఒక కొలిమేటర్ విభాగం నాలుగో దశ అవుతుంది: పుంజాన్ని 14.3 GeV వద్ద — దాని నామమాత్ర శక్తి కంటే 300 MeV ఎక్కువ — నడపడం ఒక ద్వితీయ-క్రమ ప్రభావాన్ని సక్రియం చేసి, దాన్ని మరింత కుదిస్తుంది.
- రెండు అండ్యులేటర్ లైన్ల మధ్య ఉన్న మలుపు, ఒక జత ఫోకసింగ్ అయస్కాంతాల శ్రుతిని తప్పించడం ద్వారా ఐదో దశ అవుతుంది. ముందున్న 200 మీటర్ల అండ్యులేటర్ గుండా వెళ్లేటప్పుడు గుచ్ఛం సరైన శక్తి వ్యాప్తిని సంపాదించుకుంటుంది.
సిమ్యులేషన్లు గుచ్ఛం ఒక మైక్రోమీటరు కంటే తక్కువకు కుదించబడినట్టు, 150,000 ఆంపియర్ల గరిష్ఠ ప్రవాహంతో ఉన్నట్టు చూపుతాయి — ఎక్స్-రే లేజర్కు అసాధారణంగా ఎక్కువ, అయితే ఈ బీమ్లైన్పై దాన్ని నేరుగా కొలవలేరు. ఎలక్ట్రాన్ల అధిక శక్తే కీలకం: ఇతర చోట్ల మృదు ఎక్స్-రేల కోసం వాడే 3–4 GeV వద్ద, అలాంటి గుచ్ఛపు శక్తి వ్యాప్తి లేజర్ను పనిచేయనివ్వదని రచయితలు పేర్కొంటున్నారు.
ఒక అటోసెకనులో మిల్లీజౌళ్లు
2025, 2026 లలో జరిగిన మూడు ప్రయోగ దఫాలు 1,000 ఎలక్ట్రాన్వోల్ట్ల (సుమారు 1.2 నానోమీటర్ల తరంగదైర్ఘ్యం) వద్ద ఎక్స్-రే మెరుపులను ఉత్పత్తి చేశాయి. దఫాను బట్టి, 20 నుంచి 39% పల్స్ల వర్ణపటంలో ఒకే స్పష్టమైన శిఖరం కనిపించింది, సగటు శక్తి 1.2 నుంచి 2.0 మిల్లీజౌళ్లు. వ్యక్తిగత పల్స్లు 3 మిల్లీజౌళ్లకు చేరాయి, 10 నుంచి 30 eV వర్ణపట వెడల్పులతో.
వ్యవధిని వర్ణపటం నుంచి ఊహిస్తారు: 18 eV వెడల్పున్న పల్స్ ఉత్తమ సందర్భంలో సుమారు 100 అటోసెకన్లకు సమానం. వెడల్పును శక్తికి వ్యతిరేకంగా గ్రాఫ్ వేస్తే, ఆ ఆదర్శ ఊహ కింద 57% ఏక-శిఖర సంఘటనలు 10 టెరావాట్ల గరిష్ఠ శక్తికి సంబంధించిన రేఖకు పైన ఉన్నాయి, నిరాశావాద ఊహ కింద కూడా 6%.

ప్రతి చుక్కా ఒక ఏక-శిఖర ఎక్స్-రే పల్స్. చుక్కల వక్రరేఖలకు పైన ఉన్న చుక్కలు 10 టెరావాట్ల కంటే ఎక్కువ గరిష్ఠ శక్తికి సంబంధించినవి. — చిత్రం 4, Schneidmiller et al. (2026), arXiv:2609.31534.
ఒక్కొక్కటిగా ఎంపిక
వ్యవధిని కాలంలో నేరుగా కొలవరు: వర్ణపటం కాంతి దశ (phase) గురించి చెప్పదు, కాబట్టి అంచనా ఒక ప్రామాణిక నమూనాపై, ఇలాంటి పల్స్లు సాధ్యమైనంత కనిష్ఠ వ్యవధికి దగ్గరగా ఉంటాయని చూపిన ఇటీవలి కొలతలపై ఆధారపడి ఉంది. షాట్లు కూడా ఒకదానికొకటి బలంగా హెచ్చుతగ్గులకు లోనవుతాయి. కానీ European XFEL సెకనుకు పదుల వేల పల్స్ల వరకు అందిస్తుంది, ప్రతి పల్స్ శక్తినీ వర్ణపటాన్నీ దాన్ని నాశనం చేయకుండా నమోదు చేయవచ్చు. వినియోగదారులు అతి చిన్న, అతి తీవ్రమైన మెరుపులను మాత్రమే ఉంచుకోగలుగుతారు — తమ పరిమితుల వరకు నెట్టబడిన ఎలక్ట్రాన్లను గమనించడానికి ఇది ఒక కొత్త రంగమని రచయితలు రాస్తున్నారు.
