భూమి & వాతావరణంప్రీప్రింట్సిమ్యులేషన్చదవడానికి 3 నిమిషాలు

ఒత్తిడికి గురైనప్పుడు శిలాద్రవం తేలికగా ప్రవహిస్తుంది — కానీ అది పోగుపడటానికి కారణం అది కాదు

భూమి టెక్టానిక్ పలకలు ఆస్తనోస్ఫియర్ (asthenosphere) మీద జారుతాయి. ఇది ఎగువ మాంటిల్‌లో అసాధారణంగా మెత్తగా ఉండే ఒక పొర. కొద్ది మొత్తంలో ఉండే కరిగిన శిల — బసాల్ట్ శిలాద్రవం — దాన్ని మెత్తబరచడంలో సాయపడుతుందనేది చాలా కాలంగా ఉన్న ఒక ఆలోచన. లోతుల్లో ఆ ద్రవం ఎంత తేలికగా కదులుతుందనేది దాని స్నిగ్ధత (viscosity) మీద ఆధారపడి ఉంటుంది. అక్కడే ఒక విచిత్రమైన ఫలితం భూవిజ్ఞాన శాస్త్రవేత్తలను రెండుగా చీల్చింది.

చాలా పదార్థాలను నొక్కితే అవి మరింత గట్టిపడతాయి. అయినా అధిక పీడన ప్రయోగాలు, ముఖ్యంగా 2013లో సకామాకి, సహచరులు చేసినవి, కరిగిన బసాల్ట్ పీడనం కింద తక్కువ స్నిగ్ధంగా మారుతుందని నివేదించాయి. సుమారు 90 నుంచి 150 కిలోమీటర్ల లోతుల్లో అది ఒక కనిష్ఠ స్థాయికి చేరి, తర్వాత మళ్లీ గట్టిపడుతుందని చెప్పాయి. శిలాద్రవం ఎలా కదులుతుందో, మాంటిల్‌లోని భూకంప తరంగాల విచిత్రాలను, పొరలుగా ఉండే రసాయన కూర్పును వివరించడానికి ఈ ఆలోచనను వాడారు. 2025లో రస్సెల్, సహచరులు ఆ కనిష్ఠం ఒక ప్రయోగాత్మక లోపం (experimental artefact) అని, సరిగా నియంత్రించని ఉష్ణోగ్రతల వల్ల వచ్చిందని వాదించారు: దాన్ని సరిదిద్దితే, స్నిగ్ధత పీడనంతో పాటు కేవలం పెరుగుతుందని అన్నారు.

ప్రయోగాలు ఎందుకు ఇబ్బంది పడతాయి

ఈ పీడనాల వద్ద ఉష్ణోగ్రతను, పీడనాన్ని వేరు చేయడం కష్టం. అధిక పీడన ప్రెస్‌లలోని ఉష్ణమాపకాలకు 50 నుంచి 100 కెల్విన్ లేదా అంతకంటే ఎక్కువ అనిశ్చితి ఉంటుంది. పైగా సంప్రదాయ పద్ధతి — ద్రవం గుండా పడే ఒక చిన్న బంతికి పట్టే సమయాన్ని కొలవడం — మిల్లీమీటర్ పరిమాణంలోని క్యాప్సూల్‌ల గోడల వల్ల చెదిరిపోతుంది. వెతుకుతున్న ప్రభావం సూక్ష్మమైనది; శబ్దం (noise) మాత్రం అలా కాదు.

కోట్లాది అణు అడుగులు

వుహాన్‌లోని చైనా యూనివర్సిటీ ఆఫ్ జియోసైన్సెస్, బైరాయిత్ విశ్వవిద్యాలయం, సిచువాన్ విశ్వవిద్యాలయాలకు చెందిన హోంగ్‌కున్ జెంగ్, లియాంగ్ యువాన్, సహచరులు సిమ్యులేషన్ వైపు మళ్లారు. వారు ఒక సరళీకృత బసాల్ట్‌ను (డయాప్సైడ్, అనార్థైట్ అనే ఖనిజాల మిశ్రమం) అణువు అణువుగా నమూనా చేశారు. బలాలను క్వాంటం మెకానిక్స్ నుంచి లెక్కించి, ఒక న్యూరల్ నెట్‌వర్క్ ద్వారా అనుకరింపజేశారు. దీనివల్ల సిమ్యులేషన్ ప్రామాణిక క్వాంటం పద్ధతుల కంటే 1,000 రెట్లకు పైగా ఎక్కువ సేపు నడవగలుగుతుంది.

కీలకం గణాంకాలు. ప్రతి పీడనం, ఉష్ణోగ్రతకు వారు ఒక్కొక్కటి 5 నానోసెకన్ల చొప్పున 150 నుంచి 600 స్వతంత్ర సిమ్యులేషన్లు నడిపారు. మొత్తంగా ప్రతి మార్గానికి కనీసం 7.5 మైక్రోసెకన్లు. అంతకుముందు, తమ పద్ధతి నిజమైన ఖనిజాల కొలిచిన సాంద్రతలను 1% లోపు కచ్చితత్వంతో పునరుత్పత్తి చేస్తుందో లేదో సరిచూసుకున్నారు. దీంతో స్నిగ్ధతపై అనిశ్చితి 1 నుంచి 3% కి తగ్గింది. గత అధ్యయనాల్లో అది 50% వరకు ఉండేది.

ఒక లోతు తక్కువ U

స్థిరమైన 2,073 కెల్విన్ వద్ద, స్నిగ్ధత ఒక సున్నితమైన U ఆకారాన్ని గీస్తుంది: సున్నా పీడనం వద్ద 0.108 పాస్కల్-సెకన్లు, 3 గిగాపాస్కల్స్ వద్ద 0.088 కనిష్ఠం, తర్వాత 6 గిగాపాస్కల్స్ వద్ద 0.104 — సుమారు 19% తగ్గుదల.

ప్రయోగాల్లో మాదిరిగా ద్రవీభవన వక్రరేఖ వెంట చూస్తే మాత్రం, 0 నుంచి 6 గిగాపాస్కల్స్ మధ్య స్నిగ్ధత సుమారు 23 రెట్లు తగ్గుతుంది — కానీ అది ప్రధానంగా పెరుగుతున్న ఉష్ణోగ్రత ప్రభావం. సున్నా పీడనం వద్ద, 2,073 నుంచి 1,619 కెల్విన్‌కు చల్లబరిస్తే స్నిగ్ధత సుమారు 18 రెట్లు పెరుగుతుంది. కాబట్టి 100 కెల్విన్ల సాధారణ ప్రయోగాత్మక పొరపాటు స్నిగ్ధతను ఆ U పరిమాణం కంటే ఇరవై రెట్లకు పైగా మార్చేస్తుంది. దాన్ని చూడటం కష్టమైనదంటే ఆశ్చర్యం లేదు.

కారణం అణు నిర్మాణంలో ఉంది. సిలికాన్ ఎక్కువగా నాలుగు ఆక్సిజన్ల దృఢమైన సమూహాల్లో బంధించి ఉంటుంది. దీనికి భిన్నంగా అల్యూమినియం పీడనం కింద బలంగా పునర్వ్యవస్థీకరించుకుంటుంది — ఐదు ఆక్సిజన్లతో దాని సమూహాలు మొత్తంలో సుమారు 20% నుంచి 50% కి పెరుగుతాయి. అరుదైన, వేగంగా మారే ఈ అల్యూమినియం స్థానాలు ద్రవం సడలడానికి (relax) పట్టే సమయంతో సరిపోలుతాయి. ప్రవాహ వేగాన్ని నిర్ణయించేవి ఇవే, సిలికాన్ చట్రం కాదు.

తగ్గుదల కాదు, వేడి

ఆ తర్వాత బృందం, ద్రవం మాంటిల్ గుండా పైకి ఎలా ఇంకుతుందో (percolate) నమూనా చేసింది. దాని చలనశీలత లోతుతో పాటు పెరిగి, సుమారు 150 కిలోమీటర్ల వద్ద గరిష్ఠానికి చేరి, ద్రవం పైకి ఎక్కుతూ చల్లబడే కొద్దీ తగ్గుతుంది. కాబట్టి శిలాద్రవం దృఢమైన పలకకు సరిగ్గా దిగువన ఆగిపోయి పోగుపడుతుంది — 45 నుంచి 70 కిలోమీటర్ల లోతులో ద్రవం సమృద్ధిగా ఉన్న ఒక పొర ఉందని సూచించే భూకంప, విద్యుత్ సంకేతాలకు ఇది అనుగుణంగా ఉంది.

అయితే తమ సొంత సారాంశం (abstract) తక్కువ చేసి చూపిన ఒక సూక్ష్మాంశాన్ని రచయితలు నొక్కి చెబుతారు: ఈ చలనశీలత గరిష్ఠం, భూమి ఉష్ణోగ్రత ప్రొఫైల్ వెంట పీడనానికీ ఉష్ణోగ్రతకూ మధ్య పోటీ నుంచి వస్తుంది, 3 గిగాపాస్కల్స్ కనిష్ఠం నుంచి కాదు. స్నిగ్ధత కనిష్ఠం నిజమైనదే, కానీ ద్రవం పోగుపడటాన్ని వివరించడానికి అది “అవసరమూ కాదు, సరిపోదు కూడా” అని వారు తేల్చారు; ఆ పని ఉష్ణోగ్రత ఒక్కటే చేస్తుంది. వారి బసాల్ట్ సరళీకృతమైనది — ఇనుము లేదు, సోడియం లేదు, ఏకైక బాష్పశీల పదార్థం నీరు — పైగా కనిష్ఠం ఉండే స్థానం రసాయన కూర్పు మీద ఆధారపడి ఉంటుంది.