شیمیپیش‌چاپآزمایش۳ دقیقه مطالعه

دانه‌های ژلی که درون یخ جامد می‌خزند

هیدروژل‌ها شبکه‌هایی از زنجیره‌های پلیمری‌اند که در آب خیس خورده‌اند. می‌توانند به‌شدت متورم و منقبض شوند و همه‌جا حضور دارند: سوپرجاذب‌هایی که مایعات ریخته‌شده را جذب می‌کنند، ژل‌های حامل دارو که داروی خود را با سرعتی کنترل‌شده آزاد می‌کنند، ربات‌های نرم، مهندسی بافت، مواد غذایی، لوازم آرایشی — حتی غضروف مفاصل ما هم رفتاری مانند هیدروژل دارد.

همهٔ این‌ها به یک چیز وابسته است: اینکه آب چگونه درون ژل حرکت می‌کند. سه ویژگی این را توصیف می‌کنند — تراوایی، سفتی ژل هنگام فشرده شدن، و ضریب پخش پوروالاستیک (poroelastic diffusivity) که تعیین می‌کند تورم با چه سرعتی گسترش می‌یابد. اندازه‌گیری آن‌ها به دشواری شهره است، چون آب بسیار کند از میان ژل‌ها می‌خزد. نویسندگان مثالی می‌زنند: اگر آب را با اختلاف فشار 1 کیلوپاسکال از غشایی ژلی به ضخامت 1 میلی‌متر عبور دهید، با سرعتی حدود یک نانومتر بر ثانیه جریان می‌یابد. اندازه‌گیری سفتی روی نمونه‌ای 1 میلی‌متری برای هر نقطهٔ داده حدود سه ساعت طول می‌کشد.

دانه‌هایی که درون یخ حرکت می‌کنند

گروه رابرت استایل در ETH زوریخ ذراتی ژلی با شعاع 8 تا 14 میکرومتر — بسیار کوچک‌تر از یک دانهٔ شن نرم — از پلیمری رایج به نام PEGDA ساختند. آن‌ها را در محفظه‌ای نازک میان دو قطعهٔ مسی منجمد کردند و زیر میکروسکوپ تماشا کردند.

شگفتی نخست: در یخ، دانه‌ها کوچک می‌شوند. یخ هر دانه را احاطه می‌کند اما نمی‌تواند به منافذ ریز آن وارد شود. در عوض، درست مانند هوای خشک، آب را از ژل بیرون می‌کشد. این پدیده مکش انجمادی (cryosuction) نام دارد و قوی است: مکش به ازای هر درجه زیر صفر حدود 1 مگاپاسکال افزایش می‌یابد. میان 0 و −2 درجهٔ سلسیوس، دانه‌ها حدود 20٪ از شعاع خود — یعنی نیمی از حجمشان — را از دست می‌دهند.

شگفتی دوم: وقتی یک طرف محفظه گرم‌تر از طرف دیگر باشد، دانه‌ها درون یخ جامد به سوی طرف گرم حرکت می‌کنند، با سرعتی حدود 0.1 میکرومتر بر ثانیه، و در مسیر متورم می‌شوند.

سازوکار: مکش در طرف سرد دانه قوی‌تر است. یخ در طرف گرم ذوب می‌شود، آب از درون ژل می‌گذرد و در طرف سرد دوباره یخ می‌زند. این یخ تازه دانه را به جلو هل می‌دهد. آزمایش شاهد روشن است: ذراتی که آب نمی‌تواند از آن‌ها بگذرد اصلاً حرکت نمی‌کنند.

ابزاری برای اندازه‌گیری

چون سرعت را سهولت جریان آب از میان ژل تعیین می‌کند، اندازه‌گیری سرعت مستقیماً تراوایی را به دست می‌دهد. و چون دانه‌ها با سردتر شدن کوچک می‌شوند، یک دانهٔ تنها را می‌توان در مقدارهای مختلف آب اندازه گرفت.

  • سرعت، همان‌طور که نظریه پیش‌بینی می‌کند، متناسب با گرادیان دما و مستقل از اندازهٔ دانه است.
  • با افزایش سهم پلیمر از 20٪ به 45٪، تراوایی تقریباً 100 برابر کاهش می‌یابد.
  • در همین بازه، سفتی از حدود 1 به حدود 30 مگاپاسکال می‌رسد.
  • ضریب پخش تقریباً ثابت می‌ماند، در حدود 1.5 × 10⁻¹⁰ m²/s.
  • مقادیر با معدود اندازه‌گیری‌های موجود روی ژل‌های مشابه هم‌خوانی دارند.

کتاب درسی اشتباه می‌کند

وضوح بالا به گروه امکان داد فرمول‌های کلاسیک را که شبکهٔ پلیمری را ایدئال و یکنواخت فرض می‌کنند، بیازماید. این فرمول‌ها کار نمی‌کنند: روندهای اندازه‌گیری‌شده بسیار تندتر از پیش‌بینی‌اند. دلیل محتمل این است که ژل‌های واقعی ناهمگن‌اند و منافذ بزرگ و کوچک دارند. وقتی ژل خشک می‌شود، ابتدا منافذ بزرگ فرومی‌ریزند و ژل را بسیار کم‌تراواتر و بسیار سفت‌تر از یک شبکهٔ ایدئال می‌کنند.

ابزاری برای ژل‌های واقعی

این روش به جای میکرولیتر تنها به حجم‌هایی در حد پیکولیتر نیاز دارد، یک نمونه را در مقدارهای مختلف آب اندازه می‌گیرد و در هر آزمایش به جای یک داده، هزاران داده فراهم می‌کند. نویسندگان قصد دارند آن را به قطعاتی از ژل‌های حجیم — از جمله مواد زیستی —، محلول‌های پلیمری و جامدات متخلخل گسترش دهند و خواستار نظریه‌های تازه‌ای دربارهٔ چگونگی حرکت آب در ژل‌های واقعی‌اند.