भौतिकशास्त्रप्रीप्रिंटप्रयोगवाचनासाठी ३ मिनिटे

परत उसळी देणारी कागदांची चळत

चेंडू कठीण जमिनीवर टाका, तो उसळतो. खाली कागदांची चळत सरकवा, तो कमी उसळतो. कोणतीही गादी हेच करते: चेंडू आणि जमीन यांच्यामध्ये मऊ, ऊर्जा शोषणारे साहित्य वाढवत नेले तर उसळी अधिकाधिक खराब व्हायला हवी. ॲमस्टरडॅम विद्यापीठातील एका चमूला आढळले की साध्या प्रिंटर-कागदांची चळत हा नियम मोडते.

भौतिकशास्त्रज्ञ उसळीचा सारांश एकाच संख्येत देतात, प्रत्यास्थापन गुणांक (coefficient of restitution): आघातानंतरच्या चेंडूच्या वेगाचे आघातापूर्वीच्या वेगाशी गुणोत्तर. पदार्थांच्या गुणधर्मांवरून याचे भाकीत करणे शतकभराच्या प्रयत्नांनाही दाद देत नाही, कारण त्यात अनेक परिणाम मिसळलेले असतात — विरूपण, घर्षण, आणि ऊर्जा वाहून नेणारे तरंग. पण एखादा तरंग खऱ्या अर्थाने गमावला जातो तो तेव्हाच, जेव्हा तो कधीच परत येत नाही.

एक गोळी, एक कॅमेरा आणि 500 पर्यंत कागद

मानू लीस्कर, कोल्टन कावामुरा, मारिया कीफ्ट, जोशुआ डाइक्समन आणि आंत्वान देब्ले यांनी 15 मिलिमीटरची स्टीलची गोळी (13.71 ग्रॅम) A4 कागदांच्या चळतीपासून 20 सेंटिमीटर उंचीवर धरली आणि ती न फिरवता सोडली. दर सेकंदाला 200 फ्रेम्स चित्रित करणाऱ्या कॅमेऱ्याने तिचे पडणे आणि उसळणे टिपले. त्यांनी 40 ते 250 ग्रॅम प्रति चौरस मीटर अशा पाच जाडीचे कागद, आणि 1 ते 500 कागदांच्या चळती वापरून पाहिल्या.

खाली, वर, आणि पुन्हा खाली

प्रमाणित 80 g/m² कागदासह, उघड्या आधारावर प्रत्यास्थापन 0.71 पासून सुरू होते आणि दहा कागदांवर झपाट्याने 0.50 पर्यंत घसरते — अपेक्षित गादीसारखेच. मग कल उलटतो. अनेक दहा कागदांच्या टप्प्यात उसळी पुन्हा वाढते, गमावलेल्याच्या चार-पंचमांश परत मिळवत, 58 कागदांवर केंद्रित असलेल्या एका रुंद कमालबिंदूपर्यंत. त्यापलीकडे ती पुन्हा घसरते आणि सुमारे 0.39 वर स्थिरावते.

1, 10 आणि 50 कागदांवर उसळणाऱ्या गोळीची उच्च-वेग छायाचित्र-मालिका, आणि कागदांच्या संख्येनुसार प्रत्यास्थापनाचा वक्र जो खाली जातो, 50 जवळ शिखर गाठतो आणि घसरतो.

डावीकडे: 1, 10 आणि 50 कागदांवर उसळणारी गोळी. उजवीकडे: कागदांच्या संख्येनुसार प्रत्यास्थापन — एक खळगा, 58 कागदांजवळ शिखर गाठणारी पुनर्प्राप्ती, आणि मग एक सपाट टप्पा. — आकृती 1, Liesker et al. (2026), arXiv:2609.31213.

प्रत्येक जाडीचा कागद असे एक शिखर दाखवतो, प्रकारानुसार 18 ते 100 कागदांदरम्यान.

वेळेत परत येणारा ध्वनी-तरंग

आघात चळतीतून खाली एक संपीडन-तरंग पाठवतो. तो दृढ टेबलावरून परावर्तित होतो आणि वरच्या टोकाकडे परत येतो. कागदामध्ये हा तरंग आश्चर्यकारकरीत्या संथ असतो: चमूने सुमारे 8 मीटर प्रति सेकंद वेग मोजला. दर सेकंदाला 100,000 फ्रेम्स टिपणाऱ्या उच्च-वेग कॅमेऱ्याने दाखवले की गोळी सुमारे 3 मिलिसेकंद कागदाला स्पर्श करते.

तरंगाच्या जाण्या-येण्याचा कालावधी गोळी चळतीत दाबत असलेल्या कालावधीशी जुळतो तेव्हा उसळी सर्वोत्तम असते. तेव्हा प्रतिध्वनी नेमका चळत सर्वाधिक दबलेली असताना पोहोचतो आणि गोळी निघत असताना तिला वर ढकलतो. खूप कमी कागद असतील तर फक्त एक मऊ, ऊर्जा गमावणारा वरचा थर असतो. खूप जास्त कागद असतील तर तरंग परत येण्यापूर्वीच गोळी निघून गेलेली असते, आणि त्याची ऊर्जा कागदातच अडकून राहते. त्यांचे सूत्र 80 g/m² कागदासाठी 55 कागदांवर आणि 120 g/m² कागदासाठी 50 कागदांवर शिखराचे भाकीत करते — तर मोजलेली मूल्ये 58 आणि 55.

ही हवाच आहे

स्पर्श न करता लेसरने मोजले असता, चळतीतील प्रत्येक कागद 114 मायक्रोमीटर जागा व्यापतो, एकट्या कागदाचे 100 नव्हे: शेजारी कागदांमध्ये सुमारे 15 मायक्रोमीटर हवा दडलेली असते. ही हवा निर्णायक ठरते. निर्वात पेटीत, 100 कागदांवर, दाब 40 मिलिबारपर्यंत खाली आणल्यावर प्रत्यास्थापन 0.66 वरून 0.29 वर घसरते. 30 मिलिबारवर शिखर पूर्णपणे नाहीसे होते.

दोन आलेख: सामान्य दाबावर आणि 30 मिलिबारवर कागदांच्या संख्येनुसार प्रत्यास्थापन, आणि 100 कागदांसाठी हवेच्या दाबानुसार प्रत्यास्थापन.

वर: हवा असताना (निळा) उसळी परत मिळते; 30 मिलिबारवर (लाल) मिळत नाही. खाली: 100 कागदांवर, हवा उपसली जाते तशी उसळी कमकुवत होते. — आकृती 3, Liesker et al. (2026), arXiv:2609.31213.

हवा बंदिस्त स्प्रिंगसारखी काम करत नाही: तसे असते तर चळत मोजलेल्यापेक्षा चौपट ताठ झाली असती. आघातादरम्यान ती अंशतः बाजूने निसटते, निसटताना ऊर्जा साठवते आणि मुक्त करते. पुरावा: कागदांच्या कडेजवळ, जिथून हवा सहज निसटते, तिथे गोळी कमी उसळते. स्प्रिंगांच्या साखळीचे एक साधे प्रतिरूप शिखर योग्य जागी दाखवते, पण उसळीचा फक्त काही टक्के भाग परत मिळवते, तर प्रयोगात सुमारे 80%.

स्टील हे कधीच का करत नाही

स्टीलच्या पत्र्यासाठी तीच वेळ-जुळणी साधायला पाव मीटर जाड स्टील लागेल. कोणत्याही एकसंध घन गोळ्यासाठी, ध्वनीपेक्षा वेगवान आघात लागतील. रोजच्या वेगांवर हे साधण्याचा मार्ग म्हणजे मऊ, थरांची रचना. लेखक लिहितात की धडा असा आहे: थरांच्या पदार्थाची उसळी तो किती ऊर्जा शोषतो यावरच नव्हे, तर साठवलेली ऊर्जा तो केव्हा परत करतो यावरही अवलंबून असते — आणि पदार्थ न बदलता रचना बदलून हे क्रीडा-साहित्य, वेष्टन-साहित्य आणि संरक्षक थरांमध्ये जाणीवपूर्वक साधता येऊ शकेल.