भौतिकशास्त्रप्रीप्रिंटप्रयोगवाचनासाठी ३ मिनिटे

प्रतिद्रव्य किती सहजपणे तयार होते?

प्रतिद्रव्य सामान्य द्रव्यासारखेच खाली पडते का? CERN च्या प्रतिप्रोटॉन मंदक AD/ELENA येथील प्रयोग प्रतिहायड्रोजन वापरून भौतिकशास्त्राच्या मूलभूत सममितींची चाचणी घेतात: एका पॉझिट्रॉनला बांधलेला एक प्रतिप्रोटॉन, म्हणजे हायड्रोजन अणूची आरशातील प्रतिमा. त्यांपैकी GBAR — “Gravitational Behaviour of Antimatter at Rest” — पृथ्वीच्या गुरुत्वाकर्षणात प्रतिहायड्रोजन किती वेगाने त्वरित होतो हे मोजण्यासाठी उभारला आहे.

GBAR चा मार्ग वेगळा आहे. इतर प्रयोग सापळ्यात प्रतिप्रोटॉन आणि पॉझिट्रॉन मिसळून प्रतिहायड्रोजन तयार करतात. GBAR त्याऐवजी पॉझिट्रोनियम (Ps) बरोबर प्रभार-विनिमयाचे (charge exchange) दोन टप्पे योजतो; पॉझिट्रोनियम हा इलेक्ट्रॉन आणि पॉझिट्रॉनपासून बनलेला एक विलक्षण अणू आहे:

  1. p̄ + Ps → H̄ + e⁻: एक प्रतिप्रोटॉन पॉझिट्रॉन पकडतो आणि प्रतिहायड्रोजन बनतो;
  2. H̄ + Ps → H̄⁺ + e⁻: प्रतिहायड्रोजन दुसरा पॉझिट्रॉन पकडतो आणि धन आयन बनतो.

हा आयन बेरिलियम आयनांच्या मदतीने थंड करता येतो, आणि मग एक लेसर जादाचा पॉझिट्रॉन काढून टाकतो, आणि सुमारे 10 मायक्रोकेल्विन तापमानाचे प्रतिहायड्रोजन अणू उरतात — मुक्त पतनाच्या प्रयोगासाठी पुरेसे थंड.

शक्यता जाणून घेणे

पहिला टप्पा मूलभूत अवस्थेतील पॉझिट्रोनियमबरोबर काम करतो, हे या सहयोगाने 2023 मध्येच दाखवले होते. पण ही अभिक्रिया किती संभाव्य आहे, हे ते सांगू शकले नव्हते — या राशीला भौतिकशास्त्रज्ञ छेद (cross section) म्हणतात: प्रतिप्रोटॉनला भेदावे लागणारे प्रभावी लक्ष्य-क्षेत्रफळ. ती माहीत नसेल, तर संपूर्ण प्रयोग किती अणू तयार करेल याचे भाकीत कोणीच करू शकत नाही.

सामान्य द्रव्याबरोबरची समतुल्य अभिक्रिया — प्रोटॉनने पॉझिट्रॉन घेऊन हायड्रोजन बनणे — फक्त एकदाच मोजली गेली होती, मेरिसन आणि सहकाऱ्यांनी 1997 मध्ये, 11 ते 16 किलोइलेक्ट्रॉनव्होल्टदरम्यान.

एका सूक्ष्म पोकळीत दोन झोत

2023 पासून चमूने आपला उत्पादन दर दसपट वाढवला आहे. एका बाजूला, एका लहान त्वरकातून येणारे पॉझिट्रॉन सापळ्यांमध्ये साठवले जातात: दर दोन मिनिटांनी होणाऱ्या दोन प्रतिप्रोटॉन फैरींदरम्यान सुमारे 30 कोटी. त्यांपैकी सुमारे 10 कोटी, सुमारे 2 मिलिमीटर रुंद आणि 2 सेंटिमीटर लांब अशा एका पोकळीत पोहोचतात; तिच्या आतील बाजूला सच्छिद्र सिलिका असते, जी त्यांपैकी काहींचे पॉझिट्रोनियममध्ये रूपांतर करते. प्रत्येक फैरीनंतर सुमारे 60 लाख पॉझिट्रोनियम अणूंचा अर्ध-बंदिस्त ढग तयार होतो.

दुसऱ्या बाजूला, ELENA 1 कोटी 20 लाख प्रतिप्रोटॉनचे गठ्ठे पुरवतो. GBAR त्यांचा वेग कमी करतो, त्यांना सापळ्यात पकडतो, इलेक्ट्रॉनच्या मदतीने थंड करतो, आणि मग 50–60 लाखांचे गठ्ठे 4 किंवा 6 किलोइलेक्ट्रॉनव्होल्ट ऊर्जेने पोकळीतून सोडतो, पॉझिट्रोनियमचा ढग ओलांडतील अशा अचूक वेळी. तयार झालेला कोणताही प्रतिहायड्रोजन विद्युतदृष्ट्या उदासीन असतो: तो सरळ 1.6 मीटर पुढे असलेल्या शोधकाकडे जातो, तर उरलेले प्रतिप्रोटॉन बाजूला वळवले जातात.

शेकडो प्रति-अणू, एक आकडा

पॉझिट्रॉनसह आणि पॉझिट्रॉनशिवाय केलेल्या हजारो फैरींची तुलना करून, शोधकाने 6 keV वर 379 ± 35 आणि 4 keV वर 69 ± 19 प्रतिहायड्रोजन अणू मोजले — शोधकाच्या कार्यक्षमतेसाठी दुरुस्ती केल्यानंतर सुमारे 392 आणि 71. यात सहभागी प्रतिप्रोटॉन आणि पॉझिट्रोनियम अणूंची काटेकोर गणना, तसेच दोन स्पंदने अवकाश आणि काळात किती चांगल्या रीतीने एकमेकांवर आली याची गणना जोडल्यावर छेद मिळतो:

  • 6.2 keV वर (14.1 ± 1.3) × 10⁻¹⁶ cm²;
  • 4.15 keV वर (8.7 ± 2.4) × 10⁻¹⁶ cm² (सांख्यिकीय अनिश्चितता; प्रणालीगत अनिश्चितता शोधनिबंधात स्वतंत्रपणे दिल्या आहेत).

प्रतिप्रोटॉन झोतांनी केलेले प्रभार-विनिमय छेदाचे हे पहिले मोजमाप आहे, आणि त्याची अनिश्चितता सामान्य द्रव्याबरोबरच्या 1997 च्या मोजमापापेक्षा कमी आहे.

सिद्धांत परीक्षेत उत्तीर्ण

तथाकथित बॉर्न सन्निकटनावर (Born approximation) आधारित सुरुवातीच्या गणना एकमेकांशी जुळत नव्हत्या — लेखक नमूद करतात की यात आश्चर्य नाही, कारण 6 keV वर द्रव्यमान-केंद्र चौकटीतील टक्करीची ऊर्जा फक्त सुमारे 6.5 इलेक्ट्रॉनव्होल्ट असते. दोन आधुनिक पद्धती तीन वस्तूंचा संपूर्ण पुंज प्रश्न सोडवतात: Convergent Close Coupling पद्धत आणि फाडेयेव–मेर्कुरिएव समीकरणे. त्या एकमेकांशी जुळतात, आणि चमूच्या म्हणण्यानुसार नव्या माहितीशी “उत्कृष्ट जुळणी” दाखवतात.

पुढे: आयन, आणि मग पतन

ही अद्याप गुरुत्वाकर्षणाची चाचणी नाही. GBAR चे पुढचे पाऊल म्हणजे प्रतिहायड्रोजन आयन तयार करणारी दुसरी अभिक्रिया मोजणे, आणि त्याची सुरुवात ELENA मधील ऋण हायड्रोजन आयन वापरून तिच्या सामान्य-द्रव्य समतुल्य अभिक्रियेपासून होईल. हे दोन दर मिळून प्रयोग किती अतिशीत अणू खाली सोडू शकेल हे ठरवतील — आणि म्हणूनच प्रतिद्रव्य द्रव्यासारखेच पडते का, हे तो किती अचूकपणे सांगू शकेल हेही.