जिवाणूची भिंत त्याला दिशा दाखवायला शिकू शकेल का?
E. coli सारखा पोहणारा जिवाणू मुख्यतः रसायनशास्त्राच्या आधारे आपला मार्ग शोधतो: पेशीच्या आतील रेणूंची एक साखळी सभोवतालातील बदल जाणते आणि कशाभिका-मोटरना दिशा कधी बदलायची ते सांगते. त्या चित्रात, पेशीभित्तिका — लहान पेप्टाइड आडव्या दुव्यांनी (crosslinks) जोडलेल्या शर्करा-धाग्यांची एक जाळी, जिला पेप्टिडोग्लायकन (peptidoglycan) म्हणतात — ही केवळ एक रचना आहे. ती पेशीला एकत्र धरून ठेवते आणि मोटरना आपल्या जागी घट्ट धरून ठेवते, पण कुठे जायचे हे ठरवण्यात तिचा काहीच वाटा नसतो.
अमेरिकेतील Syracuse University मधील भौतिकशास्त्रज्ञ नदा एल्मेलिगी (Nada Elmeligy), नो चेन (No Chen) आणि जे. एम. श्वार्झ (J. M. Schwarz) यांना प्रश्न पडला की ही भिंत यापेक्षा अधिक काही करू शकेल का. त्यांचे क्षेत्र, भौतिक शिक्षण (physical learning), पदार्थांनाच कार्ये करायला प्रशिक्षित करते. उदाहरणार्थ, स्प्रिंगच्या एका अव्यवस्थित जाळ्याला साध्या स्थानिक नियमांनी असे प्रशिक्षित करता येते की एका ठिकाणी ढकलल्यावर दूरच्या दुसऱ्या ठिकाणी एक निवडलेला प्रतिसाद उमटतो. जिवाणूची भिंत अव्यवस्थित, धागेदार आणि विकरांद्वारे (enzymes) सतत पुनर्रचित होणारी असते: तत्त्वतः, ती प्रशिक्षित करता येण्याजोगी आहे.
पेशीच्या पलीकडे वळवलेली एक धडक
पथकाने एक द्विमितीय प्रारूप बनवले: चार कशाभिका-मोटर असलेला एक दंडाकृती पोहणारा, आणि 512 नोड (nodes) आणि 1,497 स्प्रिंग यांच्या जाळ्याने दर्शवलेली एक भिंत, जिला प्रत्येक मोटर जोडलेली आहे. हा पोहणारा E. coli प्रमाणेच धावतो आणि कोलांट्या घेतो (runs and tumbles), सुमारे सेकंदाला एकदा, कोणताही रासायनिक संकेत नसलेल्या एका वाहिनीत, आणि वाहिनीच्या भिंतींजवळ अडकण्याकडे त्याचा कल असतो.
कल्पना अशी आहे. एखादी कशाभिका वाहिनीच्या भिंतीवर आदळते, तेव्हा ती पेशीभित्तिकेतील आपल्या आधारबिंदूला (anchor) ओढते. प्रशिक्षित जाळ्याने ही ओढ विरुद्ध बाजूच्या मोटरच्या आधारबिंदूंवर संपीडनात (compression) रूपांतरित करायला हवी. तिथे, लेखकांच्या प्रस्तावानुसार, संपीडनामुळे मोटरची बल निर्माण करणारी एकके, म्हणजे स्टेटर (stators), पकड सोडतील. त्या बाजूच्या दुर्बल झालेल्या कशाभिका नेमक्या त्याच असतात ज्या पेशीला पुन्हा अडथळ्याकडे ढकलतात; त्यांना शांत केल्याने उरलेल्या कशाभिका पेशीला मोकळ्या जागेकडे वळवतात.
प्रशिक्षण-संकेताचे परिमाण मनाप्रमाणे निवडलेले नव्हते: पोहणारा स्वतः निर्माण करू शकेल असे ते सर्वात मोठे संपर्क-बल आहे, सुमारे 0.3 पिकोन्यूटन, म्हणजे एका कशाभिकेचा धक्का.
पदार्थासारखे प्रशिक्षण
प्रशिक्षणात एक स्थानिक नियम वापरला जातो: प्रत्येक स्प्रिंगचा ताठरपणा (stiffness) जाळ्याच्या दोन अवस्थांमध्ये त्याला जाणवणाऱ्या बलांनुसार समायोजित केला जातो, एक अवस्था आदानाने (input) चालवलेली आणि दुसरी अपेक्षित प्रदानावर (output) जखडलेली. आठ आदान–प्रदान जोड्यांवर 3,000 प्रशिक्षण-चक्रांनंतर, ताठर झालेल्या स्प्रिंगच्या साखळ्या प्रत्येक मोटरला विरुद्ध बाजूच्या मोटरशी जोडतात. संपर्क-भाराचा पलीकडच्या बाजूपर्यंत पोहोचणारा हिस्सा 0.0056 वरून 0.905 पर्यंत उडी घेतो.
दोन निकाल ठळकपणे दिसतात:
- दृढता महत्त्वाची आहे. जाळ्यात प्रति नोड सरासरी सुमारे चारपेक्षा कमी जोडण्या असतात — हा तो उंबरठा, ज्यावर असे जाळे लुळे (floppy) राहणे थांबते — तेव्हा कोणताही मार्ग तयार होतच नाही. जी जोडणी भिंतीला घन बनवते, तीच तिला प्रशिक्षित करता येण्याजोगी बनवते.
- वेळ महत्त्वाची आहे. वळवलेल्या संकेताने स्टेटरना धडकेच्या दरम्यानच पकड सोडायला लावली पाहिजे. ते सेकंदाला सुमारे 100 पेक्षा कमी दराने सुटले, तर भिंत कितीही चांगली प्रशिक्षित असली तरी पेशीला दिशा देऊ शकत नव्हती.
भिंतीपासून सुटका
प्रत्येक आवृत्तीसाठी 100 चाचण्यांमध्ये, अडकल्यानंतरच्या पहिल्या कोलांटीत, प्रशिक्षित भिंत असलेली पेशी 62% वेळा सुटली, तर अप्रशिक्षित भिंतीसह किंवा कोणत्याही जाळ्याविना 43% वेळा. कोणत्या बाजूला धडक बसली हे फक्त जाणणारा एक आदर्श नियंत्रक 65% पर्यंत पोहोचला: लेखकांच्या गणनेनुसार प्रशिक्षित भिंत त्या फायद्याचा 89% हिस्सा परत मिळवते (इथे दिलेल्या पूर्णांकित दरांवरून सुमारे 86%). सुटका जमली नाही तेव्हाही, तिने पृष्ठभागाशी होणारा पुढचा संपर्क लांबणीवर टाकला.
भिंतीला परिपूर्ण प्रशिक्षणाची गरज नाही. 300 चक्रांनंतर पेशीला आदर्श फायद्यापैकी 84% आधीच मिळतो, तर जाळे पुरवत असलेली बले आणि लक्ष्य यांच्यातील तफावत दोनहून अधिक परिमाण-क्रमांनी (orders of magnitude) घटत राहते. हे महत्त्वाचे आहे, कारण खरी भिंत सतत पुन्हा बांधली जात असते. लेखकांच्या अंदाजानुसार, अडथळ्यांशी सतत संपर्कात असलेल्या पेशीला एका 30 मिनिटांच्या पिढीत सुमारे 400 धडका बसतात. प्रशिक्षणादरम्यान आडवे दुवे यादृच्छिकपणे बदलले गेले, तेव्हा मार्ग नाहीसा झाला; ताणाखाली असलेल्या अर्ध्या बंधांना बदलीपासून संरक्षण दिले, तेव्हा तो टिकला.
चाचणीच्या प्रतीक्षेतील एक परिकल्पना
लेखक मर्यादा स्पष्टपणे मांडतात. त्यांचे जाळे खऱ्या जिवाणू-भिंतीपेक्षा खूपच लहान आहे, ते पेशीच्या अंतर्गत दाबाकडे दुर्लक्ष करते, आणि प्रशिक्षण अजूनही जिवाणूच्या स्वतःच्या यशाऐवजी लादलेल्या लक्ष्याने मार्गदर्शित होते. सर्वात महत्त्वाचे म्हणजे, कळीची पायरी — संपीडनामुळे स्टेटरनी पकड सोडणे — कधीही प्रयोगाने तपासली गेलेली नाही. हे प्रारूप पेशी-स्तरावरील बोधन (cognition) दाखवते असा आपला दावा नाही, असे ते लिहितात.
ते तपासायचे कसे हेही ते सुचवतात. वारंवार अडथळ्यांवर आदळलेले जिवाणू, उदाहरणार्थ लहान खांबांच्या एका क्षेत्रातून वाहत गेल्यानंतर, नव्या कक्षातील अननुभवी पेशींपेक्षा अडकवणाऱ्या पृष्ठभागापासून अधिक वेगाने सुटायला हवेत. माती, श्लेष्मा किंवा बायोफिल्ममध्ये (biofilms), जिथे धडका वारंवार होतात, असा यांत्रिक लघुमार्ग रसायनशास्त्रासोबत काम करून पेशींना मार्ग शोधायला मदत करू शकेल.
