گیس دے دو چھلیاں والا اک چِٹا بونا تارا

کئی گرہاں دے نظام اپنے تارے توں ودھ جیوندے نیں۔ جدوں اوہ اک چِٹا بونا (white dwarf) — یعنی پِچھے بچیا سنگھنا بقیہ — بن جاندا اے، تے اوہدے دوالے دھوڑ دیاں تھالیاں بن سکدیاں نیں، تے اوہدے اُتے ڈِگن والا گرہاں دا ملبہ اوہدے ہوا دے غلاف وچ کیمیائی نشان چھڈدا اے۔ ایہناں وچوں کجھ تھالیاں وچ گیس وی ہوندی اے۔ اوہ گیس ٹھیک ٹھیک ویو لینتھاں (wavelengths) اُتے چمکدی اے، بہتی واری کیلشیم دیاں تن انفرا ریڈ لکیراں وچ۔ ہُن تیکر جانیاں ساریاں 21 گیس دیاں تھالیاں وچ، ہر لکیر دی اکو شکل اے: دو چوٹیاں۔

گھمدا چھلا دو چوٹیاں کیوں واہندا اے

ترچھے زاویے توں ویکھی گیس دی تھالی دا اک پاسا ساڈے ول آؤندا اے تے دوجا دور جاندا اے۔ ڈوپلر اثر نیڑے آؤندے پاسے دی روشنی نوں تھوڑیاں چھوٹیاں ویو لینتھاں ول، تے دور جاندے پاسے دی روشنی نوں لمیاں ول کھسکا دیندا اے۔ ہر لکیر دو چوٹیاں وچ ونڈی جاندی اے، جو گیس دے تیز گھمن نال ہور دور ہو جاندیاں نیں — تے تارے دے نیڑے، گیس تیز گھمدی اے، جیویں کیپلر دے قانون منگدے نیں۔

بائیویں تھالی

یونیورسٹی آف تریستے تے INAF دی تریستے فلکیاتی رصدگاہ دے نکولا پیترو جینتیلے فوسیلو (Nicola Pietro Gentile Fusillo)، تے واروک، والپارائیسو، لندن تے کیل دے ساتھیاں نے ویکھیا کہ چِٹا بونا WD J1328−1450 اک ننگے تارے نالوں ودھ انفرا ریڈ روشنی کڈھدا اے: نِگھی دھوڑ دا نشان۔ اوہناں نے ایہنوں یورپی جنوبی رصدگاہ (European Southern Observatory) دی ویری لارج ٹیلی سکوپ (Very Large Telescope) اُتے لگے X-shooter سپیکٹروگراف نال، 2021 وچ تے فیر 2023 وچ، ویکھیا۔

تارے دی کمیت سورج دی 0.47 گُنا اے، جو سورج دے رداس دے 1.5% جِنی اک گیند وچ نپی ہوئی اے۔ اوہدے ہوا دے غلاف وچ کیلشیم، میگنیشیم تے سلیکان دسدے نیں کہ ایہہ گرہاں دا مادہ نگل رہیا اے۔ پر اوہدیاں کیلشیم تے آکسیجن دیاں لکیراں وچ دو دی تھاں چار چوٹیاں نیں۔

WD J1328−1450 دیاں تن کیلشیم لکیراں (a)، ہر اک چار چوٹیاں نال، SDSS J1228+1040، یعنی نمونے دی گیس تھالی، دیاں عام دو چوٹیاں والیاں لکیراں دے مقابلے (b)۔ — شکل 1، Gentile Fusillo et al. (2026)، arXiv:2610.37773۔

دو چھلے تے اک پاڑ

ٹیم نے لکیراں نوں گیس دے دو پدھرے چھلیاں نال مڑ بنایا، اک دوجے دے اندر۔ سورج دے رداس وچ ناپیا جاوے تے اندرلا چھلا 0.14 توں 0.34 تیکر، باہرلا 0.54 توں 1.93 تیکر اے، وچکار اک خالی پاڑ نال۔ اندرلا کنارہ وی تارے دے اپنے رداس دا لگ بھگ نو گُنا دور اے۔

اندرلے چھلے دیاں دو چوٹیاں وچکار لگ بھگ 1,024 کلومیٹر فی سیکنڈ دا فرق اے، باہرلے دیاں وچکار لگ بھگ 420: اندرلی گیس تیز گھمدی اے۔ لگ بھگ دو سالاں وچ، لکیراں دیاں شکلاں مساں ای بدلیاں: چھلے ٹِکے ہوئے نیں۔

چمکدی کیلشیم گیس اُتوں ویکھی، پیمانے مطابق: اندرلا چھلا A، باہرلا چھلا B تے پاڑ۔ اُتے کھبے والی پٹی سورج دا اک رداس اے؛ گوڑھا لال مطلب ودھ چمکدی گیس۔ — شکل 3، Gentile Fusillo et al. (2026)، arXiv:2610.37773۔

میگنیشیم صرف اندر

میگنیشیم دی اک لکیر دیاں صرف دو چوٹیاں نیں: ایہہ صرف اندرلے چھلے توں آؤندی اے۔ جے باہرلے چھلے وچ، کیلشیم دے مقابلے، اندرلے جِنا میگنیشیم ہوندا، تے اوہدیاں چوٹیاں شور دے پدھر توں چھ گُنا توں ودھ اُبھر کے دسدیاں۔ اوہ غائب نیں۔ میگنیشیم تے کیلشیم دا تناسب کسے مادے دا انگوٹھا نشان اے: کونڈرائیٹاں (chondrites) وچ، جو پتھریلے شہابیاں دا اک ٹبر اے، لگ بھگ 5 توں 15، دھرتی دے مینٹل وچ لگ بھگ 8، اوہدی پیپڑی وچ لگ بھگ 1.6۔ دوویں چھلے شاید وکھرے وکھرے اصل جسماں توں آئے نیں — یا اکو جسم دیاں وکھریاں تہاں توں جو میگنیشیم نال بھرے مینٹل تے گھٹ میگنیشیم والی پیپڑی وچ ونڈیا گیا سی۔

ہر چھلے نوں کوئی شے خوراک دیندی ہووے

اجیہی تھالی وچ گیس پھیلدی اے، پر جیویں ای اوہ باہر ول کھسکدی تے لگ بھگ 1,200–1,500 کیلون توں تھلے ٹھنڈی ہوندی اے، مڑ دانیاں وچ جم جاندی اے: ہر چھلا اوتھے ای نیڑے رہندا اے جتھے اوہدی گیس بندی اے۔ تے فیر دو وکھریاں تھاواں اُتے گیس کیہ بناؤندا اے؟ تھالی دے اندرلے کنارے اُتے بھاپ بن کے اُڈدی دھوڑ کوئی پاڑ نہیں چھڈ سکدی؛ دھوڑ نوں پیہن والیاں ٹکراں نوں اک اَن جانی بریک دی لوڑ ہووے گی جو صرف پاڑ اندر کم کرے۔

دو چِٹے بونے جو اینے نیڑے نیں کہ وکھ نہیں دسدے؟ گائیا (Gaia) اک تارا ویکھدی اے، تے چِٹے بونیاں وچوں صرف 0.067% دی کوئی گیس تھالی ہوندی اے: اکو ویلے دو ہونا بہت ای اوکھا اے۔ اک گرہ جو پاڑ صاف کردا اے؟ لکھاریاں دے حساب نال، پاڑ دے نیڑے بچ سکن والا سب توں وڈا لوہے دا جسم وی، 440 کلومیٹر چوڑا، گرم گیس نوں پھڑ کے رکھن لئی بہت گھٹ کشش ثقل رکھدا — تے ایہہ نہ سمجھاؤندا کہ دوہاں پاسیاں والے دو چھلیاں وچ گیس کیویں بندی اے۔

ایہدی تھاں لکھاری SDSS J1228+1040 ول مُڑدے نیں، جتھے لگ بھگ ہر دو گھنٹیاں بعد دہرائے جان والا اک سگنل صرف تھالی اندر اک سنگھنے ٹھوس جسم نال ای سمجھایا جا سکدا اے، جو دھوڑ نال ٹکرا کے گیس بناؤندا اے۔ اوہناں دی تجویز: ہر چھلے وچ اک اجیہا پلینیٹیسمل (planetesimal) — اک نکا ٹھوس جسم، اوس قسم دا جیہدے نال گرہ بندے نیں۔

بچن والا کِنا وڈا ہو سکدا اے؟

تارے دے اینے نیڑے، کشش ثقل کسے جسم دے نیڑلے پاسے نوں دور والے پاسے نالوں ودھ کھچدی اے تے اوہنوں پاڑ سکدی اے۔ اندرونی مضبوطی توں بنا کسے جسم نوں کسے وی جانے مادے نالوں ودھ کثافت (density) دی لوڑ ہووے گی: اندرلے چھلے دے اندرلے کنارے اُتے گھٹ توں گھٹ 3,600 گرام فی مکعب سینٹی میٹر۔ دوہاں بچن والیاں وچ اندرونی مضبوطی ہونی لازمی اے۔ لوہے دی کثافت تے نظام شمسی دے پتھریلے جسماں دی مضبوطی نال، اندرلا ودھ توں ودھ اپنے چھلے دے اندرلے کنارے اُتے 45 کلومیٹر چوڑا ہو سکدا اے تے باہرلے کنارے اُتے 172 — اک عام سیارچہ۔ باہرلا اپنے چھلے دے اندرلے کنارے اُتے 346 کلومیٹر تے باہرلے کنارے اُتے 2,340 تیکر اپڑ سکدا اے، تے باہرلے کنارے اُتے اک پتھریلا جسم لگ بھگ 3,500 کلومیٹر: سیریس (Ceres) دے ناپ توں پلوٹو دے ناپ تیکر، یا چن جِنا وی۔

اک پرچھاواں پاڑ دی نقل کر سکدا اے

اک متبادل اجے کھلا اے: اک اکلی تھالی جیہدا پھُلیا ہویا اندرلا کنارہ 0.34 تے 0.54 سورج دے رداس وچکار دے علاقے اُتے پرچھاواں پاؤندا اے۔ ایہہ ایہہ وی سمجھاؤندا کہ اندرلا چھلا باہر ول کیوں مدھم ہوندا اے جدکہ باہرلا ہور چمکدا اے۔ پر کوئی ہور چِٹا بونا، تے نہ گیس تھالی والا کوئی جوان تارا، چار چوٹیاں وکھاؤندا اے — WD J0846+5703 وی نہیں، جیہدی دھوڑ تھالی اپنے تارے دے مقابلے دُگنی توں ودھ چمکدار اے۔ لکھاریاں نوں اجیہے پرچھاویں دا کوئی سدھا ثبوت نہیں لبھا، تے نہ کوئی کارن کہ ایہہ صرف ایتھے ای کیوں ظاہر ہووے۔

کئی تھالی دیاں شکلاں دھوڑ نال برابر میل کھاندیاں نیں۔ تے تارے دی عام جیہی کھان دی رفتار اک جوان تھالی دی گنجائش چھڈدی اے، جیہنوں شاید صرف 300,000 توں 600,000 سال توں خوراک ملدی اے، اک ہنگامی شروعاتی پڑاء وچ۔

اک گرہ دی حیاتی دے دوہاں سریاں اُتے چھلے

پاڑاں نال وکھ چھلے پروٹو پلینیٹری تھالیاں (protoplanetary discs) وچ عام منظر نیں، جتھے جوان تاریاں دے دوالے گرہ جمدے نیں۔ پیمانہ تے وچکار دا تارا ایہدے توں ودھ وکھرے نہیں ہو سکدے۔ فیر وی WD J1328−1450، لکھاری لکھدے نیں، ایس گل ول اشارہ کردا اے کہ ملدے جلدے عمل گرہاں دے نظاماں نوں اوہناں دے جنم ویلے وی تے اوہناں دے بالکل اخیر اُتے وی شکل دے سکدے نیں۔