Hóa họcBản tiền ấn phẩmThí nghiệm4 phút đọc

LƯU HUỲNH THẤT LẠC CỦA VŨ TRỤ CÓ THỂ ĐANG DÍNH CHẶT VÀO BỤI

Đếm lưu huỳnh trong vũ trụ, ta thấy khoảng 1,2 nguyên tử cho mỗi 100.000 nguyên tử hydro. Thế nhưng trong các đám mây phân tử, những vườn ươm sao lạnh và đặc, các phân tử chứa lưu huỳnh mà kính thiên văn phát hiện được cộng lại chỉ chưa tới 5% con số đó. Câu đố lâu đời này được gọi là bài toán “lưu huỳnh thất lạc”.

Phần lớn các nhà hóa học thiên văn ngờ rằng phần còn lại bị khóa ở dạng rắn trên các hạt bụi. Các ứng viên gồm sulfua sắt và magiê — được tìm thấy trong thiên thạch và trong các mẫu mang về từ tiểu hành tinh Ryugu và Bennu — các muối, hoặc các dạng lưu huỳnh tinh khiết như S₈, gần như không thể nhìn thấy từ xa. Con đường trong sách giáo khoa, lưu huỳnh biến thành hydro sulfua trên các hạt bụi, lại mâu thuẫn với quan sát: hydro sulfua rắn rất hiếm. Các tính toán dự đoán rằng nguyên tử lưu huỳnh sẽ liên kết mạnh với bụi silicat. Chưa ai kiểm chứng điều này trong phòng thí nghiệm với những lượng nhỏ xíu, sát thực tế.

Quan sát từng nguyên tử trên bụi lạnh

Ni-En Sie và các đồng nghiệp tại Đại học Hokkaido, cùng các đối tác ở Đại học Hiroshima, CSIC ở Madrid và RIKEN, đã làm việc trong một buồng chân không siêu cao với một bề mặt được làm lạnh tới 10 kelvin. Bề mặt được phủ một màng magiê silicat vô định hình dày 500 nanomét, đóng vai bụi liên sao, đôi khi được phủ thêm một lớp băng nước.

Họ lắng đọng một lượng cực nhỏ hydro sulfua — một phần tư phần trăm của một lớp phân tử đơn — rồi dùng laser tử ngoại bẻ gãy nó để chỉ còn lại những nguyên tử lưu huỳnh trần. Rồi đến công cụ then chốt: một xung laser nhẹ nhàng hất các nguyên tử khỏi bề mặt, và xung thứ hai chỉ ion hóa lưu huỳnh, nhờ đó nhóm có thể đếm trực tiếp các nguyên tử lưu huỳnh trên bề mặt, đúng như trạng thái của chúng. Các thí nghiệm trước đây không làm được điều đó.

Những nguyên tử không chịu rời đi

Mỗi mẫu được làm ấm tới 180 kelvin, mức mà mọi lớp băng nước đã bay hơi, rồi các nguyên tử còn lại được đếm.

  • Trên silicat trần, một nửa số nguyên tử lưu huỳnh còn lại (tỷ lệ 0,50 ± 0,13). Tín hiệu của chúng sau đó giữ nguyên qua nhiều lần làm ấm lặp lại tới nhiệt độ phòng: lưu huỳnh đã liên kết hóa học với silicat, chứ không chỉ nằm trên đó.
  • Một số nguyên tử kết hợp thành phân tử S₂ khi bề mặt ấm lên — bằng chứng thực nghiệm đầu tiên cho thấy cụm lưu huỳnh hình thành trên silicat ngay cả từ một nhúm nguyên tử.
  • Lưu huỳnh hầu như không tự bay hơi; phần bị mất chủ yếu rời đi cùng với nước khi băng thăng hoa.
  • Các nguyên tử lắng trên lớp băng biến mất khỏi tín hiệu bề mặt ở 150 kelvin, rồi xuất hiện trở lại ở 160 kelvin khi nước rời đi: chúng đã đào xuyên qua lớp băng và bám chặt vào silicat bên dưới.

Hai đồ thị: tín hiệu lưu huỳnh giảm rồi tăng trở lại theo nhiệt độ, và các khí thoát ra trong quá trình làm nóng.

Trái: các nguyên tử lưu huỳnh trên silicat phủ băng biến mất khỏi tín hiệu bề mặt gần 150 K, rồi quay lại ở 160 K khi băng rời đi. Phải: các khí thoát ra khi làm nóng một mẫu đã chiếu tia UV. — Hình 6, Sie et al. (2026), arXiv:2609.37663.

Các tính toán hóa học lượng tử cho năng lượng liên kết khoảng 9.700 kelvin đối với một nguyên tử lưu huỳnh trên một vị trí magiê của hạt silicat, và cho thấy việc biến lưu huỳnh đó thành hydro sulfua trên hạt bụi là không thuận lợi.

Một kho chứa ẩn, và một phép thử

Sau đó, nhóm đưa các kết quả này vào một mô hình đám mây loãng đang chuyển thành đám mây đặc. Các ion lưu huỳnh bị trung hòa và bám vào hạt bụi trong vòng vài trăm năm. Trước khi băng phủ lên các hạt, 10 đến 20% toàn bộ lưu huỳnh đã liên kết hóa học với chúng — nhiều gấp hai đến bốn lần lượng lưu huỳnh bị khóa trên hạt từng được tính đến. Một khi đã liên kết, nó vẫn vô hình ngay cả khi băng đã mất.

Mô hình giả định mọi hạt bụi đều là silicat, và các con số của nó phụ thuộc vào những tính chất bề mặt chưa được hiểu rõ. Nhưng nó đưa ra một dự đoán có thể kiểm chứng: ở nơi sóng xung kích làm nóng bụi đủ mạnh, lượng lưu huỳnh ẩn này sẽ được giải phóng — điều mà các tác giả đề xuất tìm kiếm bằng Kính viễn vọng Không gian James Webb.