ĐẢO ỔN ĐỊNH CÓ THỂ KHÔNG HỀ CÓ ĐỈNH
Bảng tuần hoàn nay kéo dài đến nguyên tố 118, nguyên tố đã hoàn tất hàng thứ bảy của bảng. Các phòng thí nghiệm khắp thế giới đang cố tạo ra nguyên tố 119 và 120 bằng cách cho các hạt nhân va đập vào nhau. Đó là một công việc chậm chạp: những thí nghiệm như vậy thường cho ra vài nguyên tử được phát hiện sau hàng tháng chiếu chùm hạt. Những hạt nhân sống ngắn ngủi này hầu như không tiết lộ gì ngoài cách chúng phân rã.
Để định hướng cho những nỗ lực ấy, các nhà vật lý dựa vào một cột mốc của lý thuyết hạt nhân: “đảo ổn định”. Một số con số proton hoặc neutron là “magic”: chúng đóng kín một lớp vỏ và khiến hạt nhân bền vững khác thường. Chì-208, với 82 proton và 126 neutron, là hạt nhân “magic kép”. Hạt nhân magic kép tiếp theo được dự đoán là nguyên tố 120 với 184 neutron, ký hiệu ³⁰⁴120. Xung quanh nó, các hạt nhân siêu nặng hẳn phải đặc biệt bền trước sự tách đôi — ít nhất là nếu, như ở các hạt nhân đã biết, hai số magic củng cố lẫn nhau.
Lập bản đồ 292 rào cản
Mức độ một hạt nhân siêu nặng chống lại sự tách đôi được đo bằng rào cản phân hạch: cái bướu năng lượng mà nó phải vượt qua để vỡ làm đôi. Rào cản càng cao, cơ hội sống sót của hạt nhân sau khi được tạo ra càng lớn. Đo các rào cản này cực kỳ khó, nên lý thuyết phải ước tính chúng.
Yi-Ming Jiang, Shan-Gui Zhou và các đồng nghiệp tại Viện Vật lý Lý thuyết ở Bắc Kinh, cùng các đối tác tại Viện Liên hợp Nghiên cứu Hạt nhân ở Dubna, Nga, đã tính rào cản của 292 hạt nhân siêu nặng có số proton và số neutron chẵn, từ nguyên tố 100 đến nguyên tố 130. Mô hình của họ mô tả hạt nhân từ các proton và neutron của nó, và cho phép nó biến dạng theo nhiều cách cùng lúc, kể cả các hình dạng bất đối xứng, trên đường đi đến chỗ tách đôi. Theo các tác giả, đây là phép tính có hệ thống đầu tiên thuộc loại này.
Để kiểm chứng, các rào cản tăng lên cục bộ ở 152 và 162 neutron, hai con số vốn đã được biết là mang lại độ bền bổ sung cho các hạt nhân siêu nặng không có dạng cầu.

Các rào cản phân hạch được tính toán (thang màu tính bằng MeV) theo số neutron N và số proton Z: quanh hạt nhân magic kép được dự đoán (ngôi sao), các rào cản 4–5,5 MeV tạo thành một vùng phẳng (đường viền nét đứt). — Hình 1, Jiang và cộng sự (2026), arXiv:2611.09099.
Một cao nguyên thay vì một đỉnh
Quanh ³⁰⁴120, các rào cản không vươn lên thành một đỉnh. Chúng giữ ở mức khoảng 5 triệu electronvolt trên một vùng rộng. Hòn đảo, trong phép tính này, là phẳng.
Bản thân các số magic vẫn tồn tại. Ba chỉ số tiêu chuẩn vẫn chỉ ra 120 proton và 184 neutron là các lớp vỏ đóng. Mô hình không ủng hộ con số 114 proton, một ứng viên khác được bàn luận từ lâu. Điều thất bại là sự cộng tác: dọc theo chuỗi có 184 neutron, hiệu ứng lớp vỏ neutron không mạnh lên gần 120 proton, và ngược lại. Các tác giả gọi hiện tượng này là “tính magic kìm hãm lẫn nhau” (mutually suppressed magicity).
Để thấy rõ hơn, họ đưa ra một chỉ số mới, xây dựng từ năng lượng cần thiết để tách các hạt alpha. Quanh chì-208, chỉ số này cho thấy những chỗ trũng sắc nét tại các số magic, dấu hiệu của các lớp vỏ hỗ trợ lẫn nhau. Quanh ³⁰⁴120, những chỗ trũng ấy vắng mặt.
Proton và neutron lệch nhịp
Lời giải thích nằm ở hình dạng bên trong hạt nhân. Trong ²⁹²120 — nguyên tố 120 với 172 neutron — cả proton lẫn neutron đều thưa đi ở trung tâm, tạo thành một “bán bong bóng” (semi-bubble). Các cấu hình phân bố giống nhau của chúng cho phép các khe lớp vỏ ở 120 và 172 củng cố lẫn nhau. Trong ³⁰⁴120, một quỹ đạo neutron đặt neutron ngay tại tâm được lấp đầy, nên mật độ neutron ở đó phẳng, trong khi mật độ proton vẫn hơi trũng xuống. Proton và neutron phân bố khác nhau, và các hiệu ứng lớp vỏ của chúng kéo ngược chiều nhau.
Ý nghĩa đối với các nguyên tố mới
Nếu hòn đảo phẳng này đứng vững, nó sẽ thay đổi các ước tính về khả năng sống sót của những hạt nhân siêu nặng vừa được tạo ra — những con số quan trọng cho cuộc săn tìm nguyên tố 119 và 120. Các tác giả đề xuất dùng chỉ số mới của họ để tìm các số magic khác và các hạt nhân hình bong bóng, ở xa vùng vật chất bền. Hiện tại, cái đỉnh mà các nhà vật lý hạt nhân từ lâu vẫn hình dung có lẽ chỉ đơn giản là một bình nguyên cao và rộng.
