MỘT SAO LÙN TRẮNG PHÁT NỔ VỘI VÀNG
Siêu tân tinh loại Ia là vụ nổ nhiệt hạch của một sao lùn trắng — phần lõi đặc, đã cháy hết của một ngôi sao — bị khóa trong một cặp với một ngôi sao khác. Các nhà thiên văn dựa vào những vụ nổ này như những “ngọn nến chuẩn” trong vũ trụ học, và chúng là những nguồn chủ yếu tạo ra sắt cùng các nguyên tố lân cận của nó. Thế nhưng một câu hỏi cơ bản vẫn còn bỏ ngỏ: một hệ như vậy phát nổ bao lâu sau khi các ngôi sao của nó ra đời?
Các khảo sát những thiên hà xa xôi gợi ra hai câu trả lời. Nhiều siêu tân tinh loại Ia dường như xảy ra sau hàng tỷ năm. Một số khác, thuộc một nhóm “sớm” (prompt), xuất hiện chỉ sau vài trăm triệu năm. Nhưng nhóm sớm đó mới chỉ được nhận thấy qua thống kê, từ các giá trị trung bình trên toàn bộ thiên hà. Để xác định chắc chắn nó, cần một thứ hiếm hơn: một siêu tân tinh đơn lẻ nằm cạnh một nhóm sao đã biết tuổi.
Một vụ nổ mới với kho lưu trữ phía sau
Ngày 2 tháng 11 năm 2026, khảo sát ATLAS phát hiện một siêu tân tinh mới trong NGC 1433, một thiên hà lân cận. Các phổ thu được tại đài thiên văn Keck đã xếp nó vào loại Ia. Nó được đặt tên là SN 2026ahvu.
Thiên hà này đã từng được Hubble và Kính viễn vọng Không gian James Webb chụp chi tiết, từ tử ngoại đến cận hồng ngoại, cho một khảo sát mang tên PHANGS. Một nhóm gồm 34 nhà thiên văn, với Sumit Sarbadhicary thuộc Đại học Johns Hopkins là tác giả thứ nhất, đã quay lại những ảnh lưu trữ đó để xem có gì ở đúng vị trí ấy.
Hai cụm sao, cách vài parsec
Họ tìm thấy hai cụm sao nhỏ gọn, một cụm ngay phía bắc siêu tân tinh và một cụm ngay phía nam, cách nó lần lượt 0,19 và 0,26 giây cung. Khoảng cách tới thiên hà vẫn còn tranh cãi: 9,1 hoặc 18,9 megaparsec, tùy theo phương pháp. Ở khoảng cách ngắn hơn, độ tách biệt là 8 và 11 parsec; ở khoảng cách dài hơn, khoảng 18 và 24 parsec. Để so sánh, bản thân hai cụm sao cách nhau khoảng 20 hoặc 41 parsec, tùy theo khoảng cách. Một trong hai cụm thậm chí đã bị bỏ sót trong chính danh mục cụm sao của khảo sát.

SN 2026ahvu trong NGC 1433 (trái) và các ảnh phóng to ở nhiều bước sóng: vòng tròn nét đứt đánh dấu vị trí của siêu tân tinh, các vòng tròn màu lục lam đánh dấu hai cụm sao. — Hình 1, Sarbadhicary et al. (2026), arXiv:2611.09875.
Liệu đây có thể là một sự trùng hợp? Nhóm nghiên cứu dùng một ảnh JWST vạch ra nơi phân bố các ngôi sao của thiên hà, làm bản đồ cho biết một siêu tân tinh thuộc quần thể sao già nhiều khả năng sẽ phát nổ ở đâu nhất. Chỉ khoảng 0,4% lượng ánh sáng đó nằm gần một cụm sao trong danh mục đến mức ấy. Ngay cả phương án thận trọng nhất — gần bất kỳ đốm tử ngoại sáng nào — cũng chỉ cho khoảng 4%.
Đọc tuổi của một cụm sao trong ánh sáng của nó
Màu sắc của một cụm sao cho biết tuổi của nó. Không cụm nào cho thấy khí hydro phát sáng vốn bao quanh các ngôi sao mới sinh, nên cả hai đều già hơn khoảng 10 triệu năm. Thế nhưng cả hai đều sáng rực trong ánh sáng tử ngoại, dấu hiệu của những ngôi sao nóng, sống ngắn, nên chúng trẻ hơn vài trăm triệu năm.
Khớp ánh sáng của chúng qua mười bộ lọc cho ra những con số chính xác hơn: khoảng 37 triệu năm đối với cụm phía bắc và khoảng 95 triệu năm đối với cụm phía nam. Chỉ dùng dữ liệu Hubble thì các giá trị này dịch thành 57 và 88 triệu năm. Khác với các khoảng cách, những tuổi này không phụ thuộc vào việc thiên hà ở xa bao nhiêu.
Gần như quá trẻ
Sao lùn trắng hình thành từ những ngôi sao có khối lượng dưới 8 lần Mặt Trời, và những ngôi sao như vậy sống ít nhất khoảng 40 triệu năm. Điều đó đặt ra một giới hạn dưới cho việc một siêu tân tinh loại Ia có thể xảy ra nhanh đến mức nào. Nếu SN 2026ahvu ra đời trong cụm sao 37 triệu năm tuổi, nó đã phát nổ gần như ngay khi sao lùn trắng của nó vừa hình thành.
Các tác giả thấy những vấn đề với phương án đó. Cụm sao ấy có khối lượng nhỏ, điều có thể hạn chế số lượng sao khối lượng lớn mà nó đã hình thành, và siêu tân tinh nằm xa gấp năm lần bán kính nửa ánh sáng (half-light radius) của cụm. Cụm phía nam, già hơn và nặng hơn, theo lời của họ là “một nơi ra đời tự nhiên hơn”. Một cặp sao bị đẩy ra khỏi lõi cụm này với tốc độ khoảng 5 kilomet mỗi giây sẽ đến được vị trí của siêu tân tinh trong vòng vài triệu năm.
Nếu siêu tân tinh quả thực đến từ một trong hai cụm sao, dù là cụm nào, độ trễ cũng dưới 100 triệu năm: theo nhóm nghiên cứu, đó sẽ là bằng chứng mạnh mẽ cho thấy các hệ loại Ia sớm thực sự tồn tại, và là một trong những phép đo cụ thể nhất về độ trễ của chúng cho đến nay.
Chờ đợi đỉnh sáng
Siêu tân tinh vẫn đang sáng dần lên. Đường cong ánh sáng và các phổ của nó trong những tuần tới sẽ giúp xác định chính xác hơn vị trí của nó và tiết lộ thêm về cặp sao đã tạo ra nó. Khoảng cách còn tranh cãi cũng có thể được giải quyết: như các tác giả lưu ý, đỉnh sắp tới của đường cong ánh sáng “sẽ mang lại lời giải nhanh chóng”.
