ISKAR DA KE MAƘALE TANA SA ƘANƘARA NARKEWA DA SAURI
Saurin narkewar ƙanƙara a cikin ruwa ya dogara da yadda ruwan ke motsawa a jikinta. Wannan muhimmin abu ne ga ƙanƙarar dutse (glaciers), shimfiɗaɗɗun ƙanƙara a gefen teku (ice shelves) da ƙanƙarar teku (sea ice), da kuma ga abin da narkewarsu ke yi wa igiyoyin ruwan teku (ocean currents) da matakin teku (sea level). A cikin dabarun lissafi da aka saba amfani da su don kwaikwayon narkewa a iyakar ƙanƙara da teku, motsa ruwan yana shiga ta hanyar adadi ɗaya: saurin kwararar ruwa kusa da ƙanƙarar.
Amma ƙanƙara ta halitta ba garau take ba. Tana ɗauke da aljihunan iska da kumfa, daga ɗan juzu’i na milimita zuwa kusan milimita ɗaya a faɗi, waɗanda za su iya kaiwa kusan kashi ɗaya cikin ɗari na girmanta (volume). Gwaje-gwajen da suka gabata sun saɓa a kan ko suna da tasiri. Ƙanƙarar da aka yi da iskar gas a ɗakin gwaje-gwaje ta nuna ɗan tasiri kaɗan, yayin da ƙanƙarar dutse ta halitta ta narke da sauri sosai idan tana da kumfa: a wani bincike, sakin kumfa ya kusan ninka saurin narkewar sau biyu. Duk da haka a cikin irin wannan ƙanƙara, tasirai da yawa suna aiki a lokaci ɗaya, daga iskar gas da ke fashewa waje saboda matsi zuwa gishiri.
Jin Hu, Feng Wang, Yihong Du, Enrico Calzavarini da Chao Sun, a Jami’ar Tsinghua (Tsinghua University) a Beijing da Jami’ar Lille (University of Lille) a Faransa, sun ware ɗaya daga cikinsu: abin da kumfar ke yi da zarar sun sami ’yanci.
Ƙanƙara a cikin akwati
Kwaikwayonsu suna bin wani dunƙulen ƙanƙara da ke narkewa a cikin wani rami mai murabba’i (square cavity) na ruwa mai daɗi mai tsayin santimita 10. Ana riƙe bango ɗaya a −1 °C, ɗayan kuma a 10 °C, ƙimar da ke saman kewayon ruwan narkewar ƙanƙara na lokacin rani a yankunan iyakacin duniya (polar regions), da kuma a 15 da 20 °C don gwada motsawa mafi ƙarfi. A farko, kashi ɗaya cikin huɗu na akwatin ruwa ne.
Ƙanƙarar tana ɗauke da 0.1 zuwa 1.5% na iska bisa girma (by volume), a cikin kumfa masu faɗin kusan milimita 0.12. Kowace ƙwayar kumfa tana zama a kulle a cikin ƙanƙarar har sai gaban narkewa (melt front) da ke ci gaba ya isa gare ta. Sai a sake ta, ta tashi sama, ta tura ruwan da ke kewaye da ita, kuma kwaikwayon yana bin wannan turawa.
Kumfa masu motsa ruwa
Ƙanƙara mai kumfa tana narkewa da sauri a mafi yawan lokacin aikin, kuma fiye da haka idan iska ta ƙaru. Don kwatanta cikin adalci, ƙungiyar ta haɗa yanayi maimakon lokaci: saurin narkewa tare da kumfa a kan saurin narkewa ba tare da kumfa ba lokacin da kaso ɗaya na akwatin ya narke. Ribar tana da rauni a farko, sannan ta tashi farat ɗaya. Da yawan iskar gas na kusan kashi ɗaya cikin ɗari, saurin narkewa zai iya ƙaruwa fiye da ninki biyu.
Kumfar suna aiki a matakai-matakai. Ruwa mai daɗi ya fi cunkoso (densest) kusa da 4 °C, kuma a farko yana samar da wani layi na 4 °C mai ɗan haɗin kai da ke tsara kwararar ruwan; kumfar da ke tashi suna ratsa shi suna gurɓata siffarsa. Daga baya, siffar fuskar da ke narkewa tana da muhimmanci. Kumfar da aka saki daga sama suna tashi cikin ’yanci ta cikin ruwan, yayin da waɗanda aka saki daga ƙasa suke maƙalewa na ɗan lokaci a ƙarƙashin ƙanƙarar da ta yi rumfa a samansu (overhanging ice). A mataki na ƙarshe, kumfar suna ci gaba da tura ruwan zuwa sama tare da ƙanƙarar kuma suna ci gaba da wargaza layukan zafinsa (thermal layers).
Rabo tsakanin ƙarfin aiki biyu
Don sakamakon ya zama mai amfani, ƙungiyar ta kwatanta ƙarfin aiki (powers) biyu: ƙarfin aikin injiniyanci (mechanical power) da kumfar da ke tashi ke samarwa, da kuma ƙarfin aikin da tun farko ke tuƙa kwararar ruwa ta bayan fage (background flow). Yayin da yawan iska ke ƙaruwa daga 0.1 zuwa 1.5%, ƙimar wannan rabo da aka saba gani tana hawa daga kusan 0.03 zuwa 0.87. Kumfa suna fara yin tasiri da zarar ta wuce kusan 0.1.
Sai dai akwai rufi. Idan bango mai ɗumi yana 20 °C, ruwan tun farko yana jujjuyawa da ƙarfi har saurin narkewa da ƙyar yake sauyawa, duk da cewa kumfar har yanzu suna samar da ƙarfin aiki. Tasirin yana aiki ne kawai a cikin wata taga (window): dole kumfar su isa siririn layin ruwa da ke sarrafa narkewa, kuma dole wannan layin ya iya mayar da turawarsu zuwa ƙarin isar da zafi (heat transfer).
Ƙungiyar ta duba rabonta a kan gwajin ƙanƙarar dutse na baya, inda ya fito kusan 2.86 zuwa 4.0, tare da saurin narkewa da ya fi kusan sau 2.25: misali mai zaman kansa inda ƙarfin aikin kumfa ya yi daidai da na kwararar bayan fage ko ya wuce shi.
Daga akwati zuwa teku
A ƙarshe, marubutan sun gabatar da wani gyara mai sauƙi ga samfuran teku: a ƙara ƙarfin aikin kumfa a matsayin ƙarin gudummawa ga ingantaccen saurin ruwa (effective water speed) kusa da ƙanƙarar, ba tare da sauya ma’aunan daidaiton zafi, gishiri ko wurin daskarewa (freezing point) na samfuran ba. Idan aka saka yanayin filin aiki (field conditions) da aka ruwaito a iyakar ƙanƙara da teku — saurin ruwa na kusan santimita 1 zuwa 12 a kowane daƙiƙa da saurin narkewa na mita 0.2 zuwa 1.6 a kowace rana — wani babban ɓangare na wannan kewayon yana faɗawa cikin yanayin da kumfa ke da tasiri a cikin kwaikwayon, ko da da kashi ɗaya cikin ɗari kawai na iska. Wannan kwatanci ne na matakin girma (order of magnitude), ba ma’aunin filin aiki ba.
Martanin (feedback) kuma yana ciyar da kansa: narkewa da sauri yana bayyana iskar gas da ke maƙale da wuri, wanda ke ƙara ƙarfin aikin kumfa kuma yana ƙara saurin narkewar, cikin iyaka. A wajen marubutan, iskar da ke maƙale a cikin ƙanƙara ba kawai wata halaya ce marar kuzari (passive property) ta kayan ba. Idan gaban narkewa da ke motsawa ya bayyana ta, sai ta zama inji (engine) mai zaman kansa.
