पृथ्वी आणि हवामानप्रीप्रिंटप्रयोगवाचनासाठी ३ मिनिटे

प्रयोगशाळेतील भूकंप: उलटणारे पाणी

भ्रंशावरील ताण त्याच्या मजबुतीपेक्षा जास्त झाला की भूकंप होतो: खडकाचे दोन खंड अचानक घसरतात. पाण्याने भिजलेल्या भ्रंशांमध्ये खडकाच्या छिद्रांमधील पाण्याचा दाब मध्यवर्ती भूमिका बजावतो. तो जितका जास्त, तितके खंड एकमेकांवर कमी दाबले जातात — आणि भ्रंश तितक्या सहज घसरतो.

घसरणीदरम्यान दोन यंत्रणांमध्ये स्पर्धा असते:

  1. औष्णिक दाबवृद्धी (thermal pressurisation). घर्षणामुळे भ्रंश तापतो. पाणी खडकापेक्षा कितीतरी अधिक प्रसरण पावते, त्यामुळे त्याचा दाब वाढतो, भ्रंश “उचलला” जातो आणि कमकुवत होतो. मोठ्या भूकंपांमागे हीच प्रेरणा असल्याचे मोठ्या प्रमाणात मानले जाते — पण प्रयोगशाळेत ती क्वचितच थेट पाहिली गेली आहे.
  2. प्रसरणजन्य बळकटीकरण (dilatant strengthening). खडक कातरला जाऊन त्याला तडे गेले की रिकामी जागा तयार होते. पाण्याचा दाब घटतो, खंड अधिक जोराने एकमेकांवर दाबले जातात, आणि भ्रंश मजबूत होतो — कदाचित फाटण्याला ब्रेक लागतो.

प्रत्यक्ष क्षेत्रात, तैवानमधील 2018 च्या ह्वालिएन भूकंपानंतर (रिश्टर 6.3) आणि जपानमधील 2016 च्या कुमामोटो भूकंपानंतर (रिश्टर 7.0) भ्रंशाजवळच्या विहिरींतील पाण्याची पातळी वेगाने खाली गेली. मग कोणता परिणाम जिंकतो, आणि केव्हा?

सूक्ष्म भूकंप

पॅरिसमधील École normale supérieure च्या भूविज्ञान प्रयोगशाळेतील कैयुआन फॅन (Caiyuan Fan), हर्षा भट (Harsha Bhat) आणि अलेक्झांड्र शुब्नेल (Alexandre Schubnel) यांच्या चमूने 85 mm लांब आणि 40 mm रुंद वेस्टर्ली ग्रॅनाइटचे दंडगोल वापरले. खडकाला तडे देण्यासाठी तो 450 °C पर्यंत तापवला, मग भ्रंश तयार करण्यासाठी 30° कोनात कापला, आणि त्याचे पृष्ठभाग हिऱ्याच्या पेस्टने घासून गुळगुळीत केले.

  • पाण्याच्या दाबाचे सहा संवेदक: चार अगदी भ्रंशाच्या कडेला (अर्ध्या मिलिमीटरच्या आत), दोन खडकात अधिक दूर.
  • उच्च दाबाच्या प्रेसने नमुने 30, 45 आणि 60 मेगापास्कल इतक्या प्रभावी परिरोधी दाबाखाली दाबले, पाण्याचा दाब 25 किंवा 45 MPa ठेवून.
  • भार अतिशय सावकाश वाढवला (सेकंदाला 0.3 मायक्रोमीटर). भ्रंश ताण साठवतो, मग एकदम घसरतो — हा प्रयोगशाळेतील भूकंप. एका प्रयोगात असे 100 हून अधिक भूकंप झाले.

त्यांना काय दिसले

आधी, औष्णिक दाबवृद्धी — थेट निरीक्षण.

  • पहिल्या भूकंपांमध्ये, घसरणीदरम्यान पाण्याचा दाब वाढला, नेमका ताण घटत असतानाच.
  • पहिल्या घटनेत: सुमारे 2.2 MPa ताणघट, सुमारे 7 MPa दाबवाढ, सुमारे 0.05 mm घसरण, आणि दाबवाढीचा वेग सेकंदाला 180 MPa पर्यंत.
  • औष्णिक दाबवृद्धीचे सैद्धांतिक प्रतिरूप ही वाढ चांगल्या प्रकारे पुन्हा निर्माण करते.
  • पूर्वसंकेत: पाण्याचा दाब फाटण्याच्या 50 सेकंदांहून अधिक आधी वाढू लागला, तेव्हा ताण जवळजवळ बदललेला नव्हता.

मग, प्रसरणाकडे उलटणे.

  • भूकंपामागून भूकंप, दाब वाढण्याऐवजी घटू लागला — सुमारे 15 MPa पर्यंत, सेकंदाला 380 MPa पर्यंतच्या वेगाने. एका प्रयोगात तो जवळजवळ शून्यावर आला.
  • इथेही पूर्वसंकेत: दाब फाटण्याच्या 10 सेकंद आधी घटू लागला.
  • हे उलटणे चारही प्रयोगांमध्ये दिसले.

वेगवान, मंद, वेगवान. दोन टप्प्यांच्या दरम्यान मंद भूकंप आले, वेगवान भूकंपांपेक्षा एक ते तीन परिमाण-क्रमांनी (orders of magnitude) मंद. सर्वाधिक पारगम्य नमुन्यात ते दिसले नाहीत.

भ्रंश का बदलला

कातरण पट्टा सुमारे दहापट जाड झाला, सुमारे 0.05 mm वरून सुमारे 0.4 mm पर्यंत. उष्णता अधिक खडकात पसरली, आणि अंदाजित तापमानवाढ सुमारे 10 अंशांवरून 0.2 अंशांवर आली. इलेक्ट्रॉन सूक्ष्मदर्शकाखाली भ्रंशात चुरा झालेल्या खडकाचे ठिपके, घर्षणाने वितळलेल्या खडकाचे धागे, आणि सरासरी सुमारे 60 मायक्रोमीटर खोल क्षतिग्रस्त पट्टा दिसला.

एक आश्चर्य: उत्तर टप्प्यात प्रसरण अधिक प्रबळ होते, आणि तरीही फाटणे अधिक वेगवान होते. केवळ प्रसरणाने भ्रंश स्थिर होत नाही; इतर कमकुवत करणाऱ्या प्रक्रियाही कार्यरत आहेत.

मर्यादा

नैसर्गिक भ्रंशांशी तुलना करताना लेखक सावधगिरीचा आग्रह धरतात: या प्रयोगांमध्ये दोन भूकंपांदरम्यान भ्रंश पुन्हा सांधले जाण्याची प्रक्रिया समाविष्ट नाही. त्यांनी चार संवेदकांची सरासरीही घेतली, जे असमान दाबक्षेत्र दर्शवतात.

भ्रंशाच्या अवस्थेकडे पाहणारी खिडकी

लेखकांच्या मते, बदलत जाणाऱ्या एकाच भ्रंशावर पाण्याच्या दाबाचे दोन्ही परस्परविरोधी प्रतिसाद, आणि वेगवान ते मंद भूकंपांची श्रेणी, यांचे हे पहिले प्रायोगिक प्रात्यक्षिक आहे. मोठ्या, वेगवान भूकंपांवर औष्णिक दाबवृद्धीचेच नेहमी वर्चस्व असते, या कल्पनेला ते आव्हान देते. आणि पाण्याच्या दाबाचे संकेत भ्रंशाच्या अवस्थेकडे पाहणारी खिडकी बनू शकतात.