वैद्यक आणि आरोग्यप्रीप्रिंटप्रयोगवाचनासाठी ३ मिनिटे

कॉन्टॅक्ट लेन्समधील लेसर

डोळ्याच्या आतील दाब हा काचबिंदूचे (glaucoma) निदान आणि व्यवस्थापन करण्यासाठी महत्त्वाचा आकडा आहे. तरीही तो फक्त वैद्यकीय कर्मचारी, दवाखान्याच्या भेटींदरम्यानच मोजतात. अशा अधूनमधूनच्या वाचनांमध्ये दिवसभरात होणारे चढउतार निसटतात — लेखकांच्या मते, अचूक निदान आणि उपचारांसाठी हे चढउतार कळीचे आहेत.

सतत चालणाऱ्या संवेदकासाठी कॉन्टॅक्ट लेन्स ही स्वाभाविक जागा आहे: ती डोळ्यावरच बसते, आणि शोधनिबंध नमूद करतो की 14 कोटींहून अधिक लोक आधीच ती वापरतात. मऊ लेन्स स्वच्छमंडलाच्या (cornea) आकाराचे अनुसरण करते, आणि दाब वाढला की स्वच्छमंडल अगदी किंचित फुगते — काही मिलिमीटर पारा (mmHg) इतक्या दाबासाठी, म्हणजे डॉक्टरांना लागणाऱ्या विभेदनासाठी, सुमारे 0.1% इतका ताण. प्लास्टिकच्या पातळ, पारदर्शक तुकड्यात असे सूक्ष्म ताणणे मोजणे हाच कठीण भाग आहे.

पट्टे मोजण्याची मर्यादा

अनेक प्रकाशीय संवेदक लेन्सचा ताण एका नियमित नमुन्यावरून वाचतात — जाळी (grating), फोटॉनिक स्फटिक, एकमेकांवर आलेल्या दोन जाळ्या — ज्यांचे अंतर लेन्स ताणली जाताच बदलते. दुबईतील XPANCEO च्या संशोधन केंद्रातील सर्गेई इव्हानोव्ह, इल्या फ्राद्किन आणि सहकारी एका मूलभूत अडचणीकडे लक्ष वेधतात: अशा कोणत्याही संवेदकाची अचूकता नमुन्यातील पुनरावृत्तींच्या संख्येने मर्यादित असते, जो अनिश्चिततेच्या तत्त्वाचा परिणाम आहे. लेन्समध्ये उपलब्ध असलेल्या काही मिलिमीटरमध्ये, ही मर्यादा गरजेच्या अस्वस्थ करणाऱ्या इतक्या जवळ आहे.

त्यांची कल्पना आहे काहीतरी वेगळेच वाचण्याची: लेसरचा रंग.

ताणला जाणारा लेसर

चमूने एक वितरित-प्रतिपुष्टी लेसर (distributed-feedback laser) तयार केला: F8BT नावाच्या सेंद्रिय रंजकाचा, सुमारे 300 नॅनोमीटर जाडीचा थर, ज्याच्या पृष्ठभागावर दर 335 नॅनोमीटरवर लहरी आहेत. या लहरी लेसरच्या आरशांचे काम करतात. हिरव्या प्रकाशाच्या छोट्या स्पंदनांचा झोत पडला की हा थर सुमारे 570 नॅनोमीटरवर पिवळसर-हिरव्या प्रकाशाची अतिशय अरुंद रेषा उत्सर्जित करतो, जी जवळजवळ सरळ वरच्या दिशेने बाहेर पडते.

त्या रेषेची तरंगलांबी लहरींमधील अंतराने ठरते. लेन्स ताणा, अंतर वाढते, आणि रेषा लालकडे सरकते. फायदा मोठ्या प्रतिसादाचा नाही — तो भाग सामान्यच आहे — तर खूपच अरुंद रेषेचा आहे, जिची रुंदी जाळीच्या आकारावर अवलंबून नसते. अरुंद रेषेचे स्थान, तत्त्वतः, कितीतरी अधिक अचूकपणे ठरवता येते.

ही जाळी अतिनील प्रकाशाने एकाच प्रकाशनात (exposure) लिहिली जाते, रंजकात तिची प्रत उमटवली जाते, आणि मग खोलीच्या तापमानाला, कोणताही गोंद किंवा दाब न वापरता, ती मऊ सिलिकॉन लेन्सवर तरंगवून बसवली जाते. लेखक म्हणतात की ही प्रक्रिया वापरून फेकून द्यायच्या लेन्सच्या मोठ्या प्रमाणावरील उत्पादनाशी सुसंगत आहे.

बनावट डोळ्यावर चाचणी

हे उपकरण तपासण्यासाठी त्यांनी एक कृत्रिम डोळा तयार केला: स्वच्छमंडल आणि श्वेतपटलाच्या (sclera) आकाराचे सिलिकॉन पटल, एका मोटरचलित सिरिंजने दाब दिलेल्या कक्षावर, आणि अश्रूंच्या जागी सिलिकॉन तेल. 40 mmHg वर त्याचे स्वच्छमंडल सुमारे 150 मायक्रोमीटर वर येते, आणि लेखक दाखवतात की तो खऱ्या डोळ्याइतक्याच प्रमाणात विरूपित होतो — पण ते हेही अधोरेखित करतात की हे फार सरलीकृत प्रारूप आहे.

लेन्स सर्वाधिक ताणली जाते त्या स्वच्छमंडलाच्या कडेजवळ लेसरचा ठिपका ठेवून, त्यांनी दाब 45 mmHg पर्यंत वाढवला आणि एकदा परत खाली आणला. दाब वाढताच लेसरची रेषा लालकडे सरकली, दर mmHg ला 0.027 नॅनोमीटर इतकी. दहा अंशांकन बिंदूंवर, वाचने सरळ रेषेपासून सरासरी 1.2 mmHg ने विचलित झाली — देखरेखीसाठी लागणाऱ्या अचूकतेच्या साधारण त्याच क्रमाची.

याचा अर्थ काय, याबाबत लेखक स्पष्ट आहेत. ही अचूकता त्याच आकाराच्या निष्क्रिय जाळीच्या सैद्धांतिक मर्यादेच्या साधारण त्याच क्रमाची आहे; ती अद्याप त्या मर्यादेवर मात करत नाही. सध्याचे अडसर म्हणजे प्रयोगशाळेत वापरलेले वर्णपटमापी आणि दाबमापक, आणि त्रुटीचा काही भाग चाचणी-यंत्रणेतूनच येतो.

डोळ्यापर्यंत अजून बराच पल्ला

चर्चेत काय करायचे बाकी आहे याची यादी दिली आहे:

  • सुरक्षितता: प्रत्येक वाचनासाठी 8 नॅनोसेकंदांचा एक झोत वापरला जातो; दृष्टिपटलापर्यंत पोहोचणारा प्रकाश मोजलेल्या इजा-मर्यादेपेक्षा सुमारे दहापट कमी असल्याचा अंदाज आहे.
  • एकात्मीकरण: पंप लेसर आणि वर्णपटमापी आज बाहेर आहेत; चमू लहान हिरवे लेसर डायोड आणि सूक्ष्म तरंगलांबी-वाचक सुचवतो.
  • तापमान: लेन्स एका अंशाने गरम झाल्यास वाचन सुमारे 2 mmHg ने बदलते, त्यामुळे प्रत्यक्ष उपकरणाला तापमानही मोजावे लागेल.
  • जैवसुसंगतता: सध्या रंजकाचा थर पृष्ठभागावर आहे; तो लेन्सच्या आत बंदिस्त करून तपासावा लागेल.

प्राण्यांच्या डोळ्यांवर, आणि मग माणसांवर पडताळणी अजून पुढे आहे. सर्व लेखक XPANCEO या कंपनीचे आहेत, आणि कंपनीकडे असलेल्या या कामावरील एका पेटंट अर्जाशिवाय इतर कोणतेही हितसंबंध नसल्याचे ते जाहीर करतात.