लपवून केलेले AI प्रशिक्षण पकडणारे वीज-मापक

कृत्रिम बुद्धिमत्तेचे नियमन करणारे करार एक दिवस एखादे मॉडेल किती मोठे प्रशिक्षित करता येईल यावर मर्यादा घालू शकतात. त्यांची अंमलबजावणी करण्यासाठी एका बाहेरच्या पडताळणीकर्त्याची (verifier) गरज असेल, जो देखरेखीखालील संगणन-क्लस्टर मॉडेल प्रशिक्षित करत आहे का हे सांगू शकेल — त्याचा चालक ते लपवण्याचा प्रयत्न करत असतानाही.

तपासणीच्या बहुतेक पद्धतींना विश्वासाची गरज असते: चिप्सवर ठेवलेल्या नोंदी, त्यांच्यामधील नेटवर्कवर लावलेले टॅप, कर्मचाऱ्यांच्या मुलाखती, जागले (whistleblowers). या सर्व चालकाच्या नियंत्रणातील हार्डवेअरवर किंवा चालकाच्या माणसांवर अवलंबून असतात. चिप्सच्या बाहेरील भौतिक संवेदक तसा नसतो. एखाद्या सुविधेच्या मुख्य वीज-केबलवर क्लॅम्पने लावलेला वीज-मापक अस्तित्वात असलेल्या डेटा सेंटरमध्ये नंतर बसवता येईल आणि फेरफार होऊ नये म्हणून सीलबंद करता येईल.

आधीच्या कामाने दाखवले होते की प्रशिक्षण विजेत ठसा सोडते. पण त्या अभ्यासांनी एकाच बोर्डवरील प्रोब वापरले, जे सेकंदाला लाखो वेळा नमुने घेत, किंवा चिप्सचीच टेलिमेट्री वापरली. वास्तववादी मापक रॅक (सर्व्हर ठेवण्याचे कपाट) किंवा सुविधेच्या पातळीवर असेल, सुमारे दहा लाख पट हळू, आणि संकेत गुळगुळीत व सौम्य करणाऱ्या वीज-पुरवठा यंत्रणेच्या मागे असेल.

प्रशिक्षणाचे हृदयाचे ठोके

मेलबर्न विद्यापीठ आणि MATS कार्यक्रमाचे Tom Kimpson, ऑक्सफर्ड विद्यापीठाचे Mauricio Baker, आणि MATS चे Emlyn Graham एका साध्या वस्तुस्थितीपासून सुरुवात करतात. अनेक चिप्स मिळून एखादे मॉडेल प्रशिक्षित करतात तेव्हा प्रत्येक टप्पा एक उच्च-ऊर्जा गणना टप्पा आणि एक कमी-ऊर्जा टप्पा, ज्यात चिप्स आपले निकाल एकमेकांना देतात, यांच्यात आलटून पालटून चालतो. हे साधारण सेकंदातून एकदा घडते, आणि सुविधेच्या विजेच्या वर्णपटात (spectrum) एक अरुंद रेषा काढते — जसा प्रिझम प्रकाशाचे विघटन करतो, तसे विजेच्या संकेताचे त्याच्या लयींमध्ये विघटन केले, तर सेकंदातून एकदा येणारा ठोका एकाच वारंवारतेवरील एका तीक्ष्ण शिखरासारखा दिसतो.

ती रेषा ओळखणे वाटते त्यापेक्षा अवघड आहे. खरे प्रशिक्षण अचूक ताल धरत नाही: मंद घटक, जास्त तापणाऱ्या चिप्स आणि तापमानातील बदल यांमुळे लय भरकटते. आणि चालक ती जाणूनबुजून भरकटवू शकतो, किंवा धूसर करू शकतो.

म्हणून गटाने निष्क्रिय सोनार (passive sonar) आणि सातत्यपूर्ण गुरुत्वीय लहरींच्या शोधातून एक साधन उसने घेतले: व्हिटर्बी ट्रॅकर (Viterbi tracker), जो स्पेक्ट्रोग्राममधून (कोणत्या लयी क्षणाक्षणाला उपस्थित आहेत याचा नकाशा) हळूहळू सरकत जाणाऱ्या एका अंधुक रेषेचा पाठलाग करतो.

सिम्युलेट केलेल्या डेटा सेंटरवर चाचणी

प्रत्यक्ष प्रशिक्षण-सुविधेची विजेची कोणतीही माहिती सार्वजनिक नाही, म्हणून लेखकांनी अशा सुविधेचे एक मॉडेल तयार केले. ते ग्रिड-स्थैर्यासाठी वापरल्या जाणाऱ्या प्रशिक्षण-विजेच्या एका प्रकाशित मॉडेलवर आधारित आहे: एक मुख्य प्रशिक्षण-धाव आणि पार्श्वभूमीत लहान कामे. पर्यायी, “निर्दोष” परिस्थितीत मुख्य धावेच्या जागी जाहीर केलेले अनुमान (declared inference) — वापरकर्त्यांना मॉडेलची उत्तरे पुरवणे — ठेवले आहे; चाचणी अधिक कठीण व्हावी म्हणून लेखकांनी हे अनुमान मुद्दाम गोंगाटयुक्त केले आहे.

लपवण्याचा कोणताही प्रयत्न न करणाऱ्या चालकाविरुद्ध, ट्रॅकर पाच मिनिटांच्या खिडक्यांमध्ये किमान 96% प्रशिक्षण-धावा शोधतो, 1% खोट्या धोक्याच्या सूचनांसह, आणि कोणतीही चाचणी सैद्धांतिकदृष्ट्या जे सर्वोत्तम करू शकेल त्यापेक्षा जास्तीत जास्त चार टक्के-गुणांनी (percentage points) कमी राहतो. एकाच स्थिर वारंवारतेवर रेषा शोधणाऱ्या पारंपरिक चाचण्या लय भरकटताच कोसळतात.

पाच मिनिटांच्या तीन नोंदींवर ट्रॅकर (निळा): स्थिर प्रशिक्षण (a), ज्याची लय 0.4 Hz ने, म्हणजे सेकंदाला 0.4 ठोक्यांनी, भरकटते असे प्रशिक्षण (b; तुटक रेषा, खरी लय) आणि अनुमान (c), जिथे तो फक्त गोंगाट एकत्र जोडतो आणि शोध-मर्यादेच्या खाली राहतो. — Figure 4, Kimpson et al. (2026), arXiv:2610.30182.

मापक फार अत्याधुनिक असण्याची गरज नाही: त्याने सेकंदाला किमान दोनदा नमुना घ्यायला हवा, अर्ध्या सेकंदापेक्षा जास्त नाही इतक्या कालावधीवर सरासरी काढायला हवी, आणि वीज-पुरवठा यंत्रणेने लय फार खोलवर गाळून टाकू नये.

प्रशिक्षण-लय भरकटत असताना 1% खोट्या धोक्याच्या सूचनांवर शोध-दर: ट्रॅकर (निळा) सैद्धांतिक कमाल मर्यादेच्या (तुटक रेषा) जवळ राहतो. — Figure 5, Kimpson et al. (2026), arXiv:2610.30182.

लपण्याची किंमत

मग गटाने फसवणाऱ्याची भूमिका निभावली. त्यांनी लपण्याच्या आठ पद्धती वापरून पाहिल्या: यादृच्छिक निष्क्रिय वेळ जोडणे, लय सरकवणे, प्रत्येक टप्प्याचा आकार बदलणे, प्रशिक्षण इतर कामांमध्ये मिसळून सौम्य करणे, आणि इतर. स्थिर-वारंवारता चाचण्यांविरुद्ध बहुतेक पद्धती यशस्वी ठरल्या. ट्रॅकरविरुद्ध जवळजवळ एकही नाही — तपासलेल्या 46 पैकी 43 मांडण्यांमध्ये त्याने किमान 95% धावा पकडल्या.

फक्त एकच पद्धत खरोखर कामी आली: प्रत्येक टप्प्यातील कामाचे प्रमाण बदलणे. तिच्या सर्वांत प्रभावी रूपाने, वेगाची कोणतीही किंमत न मोजता, पाच मिनिटांच्या खिडक्यांपैकी 73% पर्यंत प्रशिक्षण लपवले. पण तिची दुसरी किंमत आहे. एका लहान प्रत्यक्ष प्रशिक्षण-धावेत — एकाच A100 चिपवर 3 कोटी पॅरामीटरचे भाषा मॉडेल — तीच गुणवत्ता गाठण्यासाठी प्रकारानुसार 93% ते 267% अधिक संगणन लागले.

आणि वेळ फसवणाऱ्याच्या विरोधात काम करतो. प्रत्येक धावेमागे 0.1% खोट्या सूचनांचा दर ठेवून पूर्ण दिवस निरीक्षण केल्यावर, पडताळणीकर्त्याने ही सर्वोत्तम युक्ती वापरणाऱ्या 87% धावा पकडल्या, 44% पहिल्याच तासात. साधारण सातपैकी एक निसटली.

पुढचा टप्पा: खरे मापक

लेखक स्पष्ट मर्यादा नोंदवतात. प्रत्येक नोंद कृत्रिम (synthetic) आहे; प्रत्यक्ष अनेक-चिप सुविधेवर चाचणी नियोजित आहे, पण त्यासाठी लागणारी उपकरणे अद्याप त्यांच्याकडे नाहीत. मापक नियमित लय ओळखतो, प्रशिक्षण स्वतः नाही: इतर नियतकालिक कामे, किंवा चिपचीच वीज-व्यवस्थापन चक्रे, त्याला चालना देऊ शकतात. आणि चिप्स व मापक यांच्यामध्ये पुरेसा मोठा ऊर्जा-साठा असल्यास तो संकेत सपाट करू शकतो — मात्र तेव्हा पडताळणीकर्ता चिप्सच्या अधिक जवळ दुसरा मापक बसवू शकतो.