भूकंपापूर्वी न्यूट्रिनोंना एखाद्या भ्रंशाची चाहूल लागू शकेल का?
न्यूट्रिनो हजारो किलोमीटर खडक पार करू शकतात. प्रवास करताना ते एका प्रकारातून दुसऱ्या प्रकारात बदलतात, आणि ते ज्या द्रव्यातून जातात त्यातील इलेक्ट्रॉन या बदलात सूक्ष्म फरक घडवतात. हा परिणाम वाटेतल्या खडकात इलेक्ट्रॉन किती दाट आहेत यावर अवलंबून असतो. पृथ्वीच्या अंतरंगाची प्रतिमा मिळवण्याचा एक मार्ग भौतिकशास्त्रज्ञांनी यात फार पूर्वीपासून पाहिला आहे: तिचे कवच, एखादा दडलेला तेलसाठा, अगदी तिचे प्रावरण (mantle) आणि गाभाही.
2010 मध्ये, Wang, Chen आणि Li या तीन संशोधकांनी याहून धाडसी उपयोग सुचवला. त्यांच्या युक्तिवादानुसार, तीव्र भूकंपांपूर्वी नोंदवलेल्या काही आविष्कारांमध्ये भ्रंश-क्षेत्रातील इलेक्ट्रॉन घनतेत असामान्य वाढ होत असावी. तसे असेल, तर भ्रंश पार करणारे न्यूट्रिनो तिची नोंद घेऊ शकतील. अणुभट्ट्यांमधून येणाऱ्या प्रतिन्यूट्रिनोंसह (antineutrinos), त्यांना 3% पर्यंतचा संकेत आढळला.
नव्या अभ्यासाचे लेखक, Bipin Singh Koranga आणि Samrat Vashisht (Kirori Mal College, University of Delhi) आणि Vivek Kumar Nautiyal (Chaudhary Charan Singh University, Meerut), पहिल्या पानापासूनच सावध आहेत: भूकंपाची अशी पूर्वचिन्हे खरी आहेत का, आणि अल्पकालीन भाकीत मुळात शक्य आहे का, हे भूभौतिकशास्त्रज्ञांमध्ये अजूनही वादग्रस्त आहे. लेखक तो प्रश्न सोडवत नाहीत. त्यांचा प्रश्न एवढाच आहे: अशी विसंगती अस्तित्वात असती, तर न्यूट्रिनो प्रयोग काय मोजू शकेल.
कवचातून जाणारा झोत
त्यांचे चाचणी-उदाहरण आहे DUNE, म्हणजे Deep Underground Neutrino Experiment, जो Fermilab पासून Sanford Underground Research Facility पर्यंत 1,300 किलोमीटर अंतरावर न्यूट्रिनोंचा झोत पाठवणार आहे. त्याच्या मुख्य ऊर्जेवर, सुमारे 2.5 GeV वर, द्रव्याचा न्यूट्रिनोंवरील परिणाम प्रबळ असतो — आणि नेमके यामुळेच DUNE न्यूट्रिनो वस्तुमानांच्या क्रमाबाबत संवेदनशील ठरतो.
झोत सरळ रेषेत प्रवास करतो, त्यामुळे तो वक्र पृष्ठभागाखाली बुडी मारतो: मध्यबिंदूवर सुमारे 33 किलोमीटर खोल, आणि दोन्हीपैकी कोणत्याही टोकापासून 100 ते 200 किलोमीटरच्या आत फक्त 9 ते 17 किलोमीटर खोल.

पृष्ठभागाखाली 1,300 किमी झोत-मार्गाची खोली, मध्यबिंदूवर 100 किमी भ्रंश-क्षेत्रासह (डावीकडे), 10 ते 30 किमी खोल असलेल्या मध्य-कवचीय थराच्या तुलनेत (उजवीकडे): मार्गाचे फक्त छायांकित भागातील हिस्सेच विसंगती पार करतील. — आकृती 1, Koranga, Vashisht & Nautiyal (2026), arXiv:2611.06755.
पथकाने भ्रंशाचे प्रतिरूप एका फळीच्या (slab) रूपात तयार केले, जी झोताच्या दिशेने 20 ते 100 किलोमीटर रुंद आहे आणि जिच्यात इलेक्ट्रॉन घनता सामान्य कवचाच्या तिप्पट आहे — मूळ प्रस्तावात वापरलेले मूल्य. (शोधनिबंधाने उद्धृत केलेल्या एका अनुभवजन्य नियमानुसार, सुमारे 80 किमी रुंद क्षेत्र 8 तीव्रतेच्या भूकंपाशी निगडित असते.) मग त्यांनी, न्यूट्रिनोचे तिन्ही प्रकार विचारात घेऊन, झोत ती फळी पार करताना म्युऑन न्यूट्रिनोचे इलेक्ट्रॉन न्यूट्रिनोमध्ये रूपांतर होण्याची शक्यता कशी बदलते, याची अचूक आकडेमोड केली.
खरा, पण अत्यल्प बदल
परिणाम आहे. मध्यबिंदूवरील क्षेत्रासाठी, रुंदीनुसार रूपांतराची शक्यता 0.11 ते 0.55 टक्केवारी अंकांनी वाढते, 8.1% च्या आधारभूत मूल्यावर — म्हणजे 1.4 ते 6.8% चा सापेक्ष बदल. प्रतिन्यूट्रिनोंसाठी हा बदल उलट दिशेने जातो आणि सापेक्षतः मोठा असतो, सुमारे −17% पर्यंत. मध्यभागी असण्याऐवजी स्रोतापासून 100 किमी वर असलेला भ्रंश सुमारे चौपट कमी परिणाम देतो.
यात एक सुबक वैशिष्ट्य आहे. CP कला (CP phase) नावाची, अजूनही अनिश्चित असलेली एक राशी सामान्य रूपांतर-दरात काही दहा टक्क्यांचा बदल घडवते. पण भ्रंशाच्या परिणामात ती जेमतेमच बदल करते. त्यामुळे झोताच्या आधीच्या आणि नंतरच्या माहितीची तुलना — तोच शोधक, तोच झोत — ती अनिश्चितता रद्द करेल, आणि शोधक व झोत यांची स्थिरता हाच त्रुटीचा उरलेला मुख्य स्रोत राहील.
पुरेसे न्यूट्रिनो नाहीत
समस्या मोजणीची आहे. सापेक्ष बदल δ नेहमीच्या “तीन सिग्मा” पातळीवर ओळखण्यासाठी, प्रयोगाला सुमारे 9/δ² घटनांची गरज असते. सर्वांत रुंद क्षेत्रासाठी, याचा अर्थ विसंगती अस्तित्वात असतानाच्या कालखिडकीत सुमारे 2,000 शोधलेले इलेक्ट्रॉन न्यूट्रिनो — किंवा काही शे प्रतिन्यूट्रिनो.
अनेक वर्षांमध्ये DUNE अशा सुमारे एक हजार ते दहा हजार घटना गोळा करेल अशी अपेक्षा आहे. वर्षानुवर्षे टिकणारी, हळूहळू विकसित होणारी विसंगती फार तर जेमतेम तपासता येईल, आणि तीही फक्त प्रतिन्यूट्रिनो पद्धतीत, एखाद्या रुंद, तीव्रपणे विसंगत क्षेत्रासाठीच. आठवडाभर टिकणारे पूर्वचिन्ह — वर्षाचा साधारण पन्नासावा भाग — फक्त काही घटना देईल. लेखकांचा निष्कर्ष असा की DUNE द्वारे अल्पकालीन भाकीत व्यवहार्य नाही.
आणखीही अडचणी आहेत. Fermilab–SURF मार्ग खंडाच्या स्थिर अंतर्भागातून जातो, आणि इतक्या रुंदीचा एखादा सक्रिय भ्रंश त्यावर आहे असा दावा लेखक करत नाहीत. गृहीत धरलेले तिप्पट इलेक्ट्रॉन-आधिक्य कधीही स्वतंत्रपणे प्रस्थापित झालेले नाही. आणि मोठ्या शोधकांमुळे सांख्यिकीला मदत होईल, पण त्यांच्या आधाररेषाही (baselines) निश्चितच असतात.
लेखक हा निकाल जसा आहे तसाच मांडतात: एक सैद्धांतिक संवेदनशीलता-अभ्यास, भाकिताची योजना नव्हे. एखादा झोत कधी ज्ञात भूकंपीय क्षेत्रातून रोखला गेला, तर कोणती वैशिष्ट्ये महत्त्वाची ठरतील — रुंद क्षेत्र, प्रतिन्यूट्रिनो पद्धतीतील चालवणी, आधी-आणि-नंतरची तुलना — हे तो भविष्यातील दीर्घ-आधाररेषा (long-baseline) प्रयोगांना सांगतो.
