तिघा-तिघांनी पार जाणारे इलेक्ट्रॉन
अतिवाहकता इलेक्ट्रॉनांमधील एका करारावर उभी आहे. अतिवाहकात ते एकमेकांशी बांधले जाऊन कूपर जोड्या (Cooper pairs) बनतात, आणि विद्युतधारा दोन इलेक्ट्रॉन-प्रभारांच्या एककांमध्ये वाहते, जे 2e असे लिहिले जाते. ही संख्या सिद्धांताच्या खोल गाभ्यात दडलेली नाही: ती व्होल्टमीटरवर वाचता येते.
सूक्ष्मतरंगांची एक मोजपट्टी
दोन अतिवाहक एका पातळ अडथळ्याने विभक्त करून एकमेकांच्या अगदी जवळ ठेवा, आणि कोणत्याही व्होल्टेजविना विद्युतधारा पार जाऊ शकते: हा जोसेफसन परिणाम (Josephson effect). व्होल्टेज लावले की काहीतरी वेगळेच घडते. विद्युतधारा दोलायमान होऊ लागते, व्होल्टेजने ठरवलेल्या वारंवारतेने — शोधनिबंधानुसार, प्रत्येक 2 मायक्रोव्होल्टमागे सुमारे 1 गिगाहर्ट्झ.
आता संधीवर (junction) f वारंवारतेच्या सूक्ष्मतरंगांचा मारा करा. दोन्ही लयी एकमेकींशी बांधल्या जातात, आणि विद्युतधारा वाढत असताना व्होल्टेज आता सलगपणे वाढत नाही: ते सपाट पायऱ्यांनी चढते, ज्यांना शापिरो पायऱ्या (Shapiro steps) म्हणतात. त्यांची उंची एका साध्या सूत्राला अनुसरते, V = nhf/2e, जिथे h हा प्लँकचा स्थिरांक आणि n एक पूर्णांक आहे. छेदातील 2e ही जोड्यांची खूण आहे. विद्युतधारा चार इलेक्ट्रॉनांच्या गटांनी वाहून नेली जात असती, तर पायऱ्या आकुंचन पावून hf/4e झाल्या असत्या.
चुकीच्या आकाराच्या पायऱ्या
Beijing Academy of Quantum Information Sciences, Tsinghua University आणि Shenzhen मधील Southern University of Science and Technology येथील युइंग झू (Yuying Zhu), हेंग वांग (Heng Wang), ची-कुन श्वे (Qi-Kun Xue), डिंग झांग (Ding Zhang) आणि सहकाऱ्यांनी BSCCO नावाच्या ताम्र-ऑक्साइड अतिवाहकाच्या दोन पातळ पापुद्र्यांपासून संधी बनवल्या. त्यांनी पापुद्रे सोलून काढले आणि कमी तापमानाला एकावर एक रचले, वरचा 45 अंशांनी फिरवलेला. इलेक्ट्रॉन सूक्ष्मदर्शनाने ही फिरवण (twist) निश्चित केली.
एका नियंत्रण-संधीमध्ये (control junction) पायऱ्या जिथे दिसायला हव्यात तिथेच दिसल्या, hf/2e च्या पटींवर. पण त्याच उपकरणांनी मोजलेल्या इतर दोन संधींमध्ये त्या hf/3e, 2hf/3e, hf/e वगैरे ठिकाणी उतरल्या, प्रत्येक बाजूला सात पायऱ्यांपर्यंत. एकक आता जोडीचे नव्हते, तर तीन इलेक्ट्रॉनांचे होते.
काहीही लपलेले नाही याची लेखकांनी खात्री केली. 14.8 गिगाहर्ट्झवर पहिल्या दोन पायऱ्या स्पष्टपणे वेगळ्या होत्या, आणि नेहमीच्या hf/2e वरील एखादी पायरी नेमकी त्यांच्या मधोमध बसली असती, स्पष्टपणे दिसणारी. ती तिथे नव्हती. सर्व वारंवारतांवर पायऱ्या एका सरळ रेषेत सरकल्या, 3e प्रभारासाठी अपेक्षित उताराने.
तोतयांना बाद करणे
सामान्य परिणामांचे मिश्रण तत्त्वतः या आकृतिबंधाची नक्कल करू शकेल. पथकाने अशा अनेकांची चाचणी केली:
- अपूर्णांकी पायऱ्या. काही संधी सामान्य पायऱ्यांमध्ये लहान, मधल्या पायऱ्या जोडतात. पण मग सामान्य पायऱ्या उठून दिसल्या असत्या. येथे पायऱ्यांची रुंदी सातत्याने घटत जाते — पहिल्या पायरीसाठी सुमारे 10 मायक्रोअँपिअरपर्यंत, दुसरीसाठी 7, तिसरीसाठी 2.
- उष्णता. नमुना तापल्यावर मधल्या पायऱ्या झपाट्याने विरतात. या पायऱ्या 1.6 ते 70 केल्व्हिनपर्यंत टिकल्या, तर अतिधारा (supercurrent) स्वतःच सुमारे 80 केल्व्हिनजवळ नाहीशी होते.
- अडकलेला चुंबकीय अभिवाह (trapped magnetic flux). तीन स्वतंत्र शीतनांनंतर (cool-downs) आकृतिबंध परत आला.
- एका रांगेतील अनेक संधी. सामान्य संधींची साखळी hf/2e पेक्षा लहान पायरी निर्माण करू शकत नाही. प्रत्येकी सहा इलेक्ट्रॉन वाहून नेणाऱ्या दोन संधी ते करू शकतील, पण त्या एकसारख्या असाव्या लागतील, आणि उपकरणात फिरवलेला आंतरपृष्ठ (interface) एकच आहे.
मुख्य संधी एका बाबतीत आपल्या सामान्य भावंडांसारखीही वागली. थंड करताना तिच्यातून तीव्र विद्युतधारा पाठवल्यानंतर, ती एक अतिवाहक डायोड बनली, जो एका दिशेने विद्युतधारा अधिक सहजपणे जाऊ देतो. सूक्ष्मतरंगांखाली, प्रदान व्होल्टेज (output voltage) मग शून्य आणि नेमक्या hf/3e किंवा 2hf/3e च्या पायरीदरम्यान बदलत राहिले. याच प्रक्रियेने अर्ध्या पायऱ्याही निर्माण झाल्या, hf/6e वर — नव्या एककातील अर्ध्या पायऱ्या, ज्यांमुळे मूळ पायऱ्या पूर्ण होत्या याची पुष्टी होते.
किंचित उपाशी स्फटिक
या दोन संधींना वेगळे काय करते? त्यांची अतिवाहकता नियंत्रण-संधीपेक्षा सुमारे 10 केल्व्हिन कमी तापमानाला नाहीशी होते: त्यांच्यात इष्टतम पातळीपेक्षा किंचित कमी प्रभारवाहक आहेत, बहुधा रचताना ऑक्सिजन निसटल्यामुळे. इष्टतम पातळीजवळच्या इतर बारा संधींनी, आधी अभ्यासलेल्या आठ संधींखेरीज, केवळ मानक पायऱ्याच दाखवल्या.
लेखक एक परिकल्पना मांडतात, जिला ते तर्क (speculation) म्हणूनच सादर करतात. प्रबळ परस्परक्रिया असलेल्या दोन-थरी प्रणालीत, एका थरातील इलेक्ट्रॉन दुसऱ्या थरातील एका गहाळ इलेक्ट्रॉनशी — एका विवराशी (hole) — बांधला जाऊ शकतो. अशा जोड्या अतिवाहकतेसोबत सहअस्तित्वात असतील, तर एका पारगमनात एक कूपर जोडी आणि एक एकटा इलेक्ट्रॉन एकत्र येऊ शकतील. त्यातून एक विचित्र गुणधर्म असलेली संधी मिळेल: अतिवाहक कलेच्या (phase) एका पूर्ण फेऱ्यानंतर तिची ऊर्जा सुरुवातीच्या मूल्यावर परतणार नाही. केवळ हीच प्रक्रिया का दिसते, आणि तिच्यासोबत यायला हव्यात अशा अधिक सामान्य प्रक्रिया का दिसत नाहीत, हा लेखकांच्या शब्दांत पुढील संशोधनासाठीचा प्रश्न आहे.
गटात न बसणारी
आतापर्यंत प्रस्थापित झालेली प्रत्येक अतिवाहक प्रक्रिया सम संख्येने प्रभार हलवते. तिघा-तिघांनी पार जाणारी विद्युतधारा यात बसत नाही, आणि शोधनिबंध अद्याप तिचे स्पष्टीकरण देत नाही. पथक याकडे असे चिन्ह म्हणून पाहते की, फिरवलेल्या स्फटिक-थरांमध्ये, अतिवाहकता सुव्यवस्थेच्या (order) इतर रूपांशी स्पर्धा करते, आणि ही बले नियंत्रित करता येतील अशा इतर फिरवलेल्या पदार्थांमध्ये हाच परिणाम शोधण्याचे सुचवते.
