भौतिकशास्त्रप्रीप्रिंटप्रयोगवाचनासाठी ३ मिनिटे

अतिसंवाहकतेच्या इलेक्ट्रॉन जोड्या, एकत्र बाहेर पडताना टिपल्या

इलेक्ट्रॉन कूपर जोड्यांमध्ये (Cooper pairs) बांधले जाऊन एकाच तालात एकत्र हलतात आणि रोधाशिवाय प्रवाह वाहून नेतात, तेव्हा अतिसंवाहकता प्रकट होते. तरीही, अतिसंवाहकांचा अभ्यास करण्यासाठी भौतिकशास्त्रज्ञ वापरत असलेले जवळजवळ प्रत्येक साधन इलेक्ट्रॉन एकेक करून पाहते. प्रकाशविद्युत उत्सर्जन (photoemission), हे सर्वाधिक वापरले जाणारे तंत्र, पदार्थातून एकच इलेक्ट्रॉन बाहेर काढण्यासाठी प्रकाश वापरते आणि त्याची ऊर्जा व दिशा मोजते. जोडी बनण्याचा प्रत्येक इलेक्ट्रॉनवर काय परिणाम होतो हे ते उघड करते, पण जोडी स्वतः कधीच नाही.

ही उणीव सर्वाधिक जाणवते ती क्युप्रेट्समध्ये (cuprates): तांबे-ऑक्साइडची ही संयुगे असाधारणपणे उच्च तापमानालाही अतिसंवाहक राहतात, आणि त्यांच्या वर्तनाबद्दल अजूनही वाद आहे. थेट परीक्षणाने कळेल की इलेक्ट्रॉन खरोखर सुसंगत (coherent) जोड्यांच्या रूपात बाहेर पडतात का, आणि प्रत्येक जोडी किती एकूण संवेग वाहून नेते.

एक फोटॉन, दोन इलेक्ट्रॉन

या कल्पनेला द्वि-इलेक्ट्रॉन प्रकाशविद्युत उत्सर्जन (two-electron photoemission) म्हणतात. उच्च ऊर्जेचा एकच फोटॉन शोषला जातो, दोन इलेक्ट्रॉन बाहेर उडतात, आणि दोन संसूचक दोघांचीही — त्यांच्या ऊर्जा आणि दिशा — एक योगायोगी घटना (coincidence) म्हणून नोंद करतात. अतिसंवाहकात यामुळे दोन्ही इलेक्ट्रॉनांसाठी शून्य ऊर्जेवर एक ओळख पटवणारे शिखर निर्माण होईल, असे सिद्धांताने फार पूर्वीपासून भाकीत केले आहे. भौतिकशास्त्रज्ञ घन पदार्थांमध्ये अशी दुहेरी प्रकाशविद्युत उत्सर्जनाची मापने चार दशकांहून अधिक काळ करून पाहत आहेत, पण हे शिखर कधीच दिसले नव्हते. त्यासाठी योगायोगी घटनांचा उच्च दर, अतिसंवाहकतेच्या अतिसूक्ष्म ऊर्जांसाठी पुरेसे बारीक ऊर्जा-विभेदन (energy resolution), आणि इलेक्ट्रॉनांच्या संवेग-नकाशाच्या विरुद्ध बाजूंकडे रोखलेले संसूचक लागतात.

फहाद महमूद (Fahad Mahmood) यांच्या नेतृत्वाखालील, युनिव्हर्सिटी ऑफ इलिनॉय अर्बाना-शॅम्पेन (University of Illinois Urbana-Champaign) येथील एका पथकाने अशी रचना उभारली. दर सेकंदाला 525,000 स्पंद सोडणारा एक लेसर झेनॉन वायूने भरलेल्या एका तंतूमध्ये (fibre) प्रकाश सोडतो, ज्यातून अति-अतिनील (extreme-ultraviolet) प्रकाश निर्माण होतो; त्यातील एक रंग निवडला जातो, ज्याच्या फोटॉनची ऊर्जा 22.8 इलेक्ट्रॉनव्होल्ट असते. काटकोनात ठेवलेली दोन उड्डाण-काल विश्लेषकयंत्रे (time-of-flight analysers) 15 मिलीइलेक्ट्रॉनव्होल्टपेक्षा चांगल्या ऊर्जा-विभेदनाने इलेक्ट्रॉन टिपतात. आकस्मिक योगायोगी घटना — एकाच स्पंदातून आलेले, परस्परसंबंध नसलेले दोन इलेक्ट्रॉन — वगळण्यासाठी, पथकाने त्यांची तुलना शेजारच्या स्पंदांमधून जोडलेल्या इलेक्ट्रॉनांशी केली, ज्यांचा उगम समान असू शकत नाही.

फक्त 93 केल्विनच्या खाली अस्तित्वात असलेले शिखर

नमुना होता Bi-2212, एक क्युप्रेट जो 93 केल्विनच्या खाली अतिसंवाहक बनतो. 8.5 केल्विनला, दोन इलेक्ट्रॉनांच्या ऊर्जांचा नकाशा नेमका दोन्ही ऊर्जा शून्य असलेल्या ठिकाणी एक तीक्ष्ण शिखर दाखवतो. संक्रमणाच्या खूप वर, 200 केल्विनला, शिखर नाहीसे होते.

दोन ऊर्जा-नकाशे — 8.5 K ला दिसणारे आणि 200 K ला नसलेले शिखर — दोन्हींमधून घेतलेला एक छेद, आणि मध्यभागी शिखर असलेला एक संवेग-नकाशा.

8.5 K (a) आणि 200 K (b) वरील द्वि-इलेक्ट्रॉन संकेत, दोन्ही नकाशांमधून घेतलेला एक छेद (c), आणि शिखराजवळील जोड्यांचा एकूण संवेग (d). — आकृती 3, Amir, Zwettler et al. (2026), arXiv:2611.09857.

शिखर शून्यावर का असते, हे लेखक स्पष्ट करतात. कूपर जोडीतून एक इलेक्ट्रॉन ओढून काढला की ती तुटते, आणि त्यासाठी बंधन-ऊर्जा मोजावी लागते. दोन्ही एकाच वेळी ओढून काढल्याने जोडी तुटत नाही, त्यामुळे काहीच ऊर्जा खर्च होत नाही. याच घटना शून्य एकूण संवेगावरही एकवटतात, जसे या पदार्थातील कूपर जोड्यांसाठी अपेक्षित आहे. संवेग वाहून नेणाऱ्या जोड्या — जोडी-घनता तरंग (pair-density wave) नावाची एक प्रस्तावित अवस्था — केंद्राबाहेर शिखर दाखवतील; असे काहीही दिसले नाही, किमान या अपमिश्रण (doping) पातळीवर तरी.

पथकाच्या मते, ऊर्जा आणि संवेग दोन्हींमध्ये विभेदित केलेल्या कूपर-जोडी उत्सर्जनाचे हे पहिलेच निरीक्षण आहे.

थंडीत वाढणारी रुंदी

मग एक आश्चर्य समोर आले. शिखराचा पसारा दोन दिशांनी वाचता येतो: दोन इलेक्ट्रॉनांची एकूण ऊर्जा, आणि त्यांच्यातील फरक. 70 वरून 8.5 केल्विनपर्यंत थंड करताना, एकूण ऊर्जेतील पसारा जेमतेम बदलतो. फरकातील पसारा मात्र जवळजवळ दुप्पट होतो, सुमारे 12 वरून सुमारे 23 मिलीइलेक्ट्रॉनव्होल्टपर्यंत.

उपकरणाचे विभेदन तापमानानुसार बदलत नाही, आणि सामान्य औष्णिक धूसरता थंडीत वाढायला नव्हे, तर कमी व्हायला हवी. स्थिर अव्यवस्थेनेही (static disorder) याचे स्पष्टीकरण मिळत नाही. लेखकांचा निष्कर्ष असा आहे की बाहेर पडणाऱ्या इलेक्ट्रॉनांची अतिसंवाहकाच्याच सामूहिक उत्तेजनांशी (collective excitations) परस्परक्रिया होत असली पाहिजे.

त्यांच्यापैकी एकीची निवड न करता, ते दोन संभाव्य यंत्रणा रेखाटतात. एकीत, दुसरा इलेक्ट्रॉन बाहेर पडण्यापूर्वी पहिला इलेक्ट्रॉन पदार्थातील इलेक्ट्रॉनांवरून विखुरतो, आणि स्पिन किंवा भाराच्या सामूहिक उत्तेजनांशी ऊर्जेची देवाणघेवाण करतो. दुसरीत, दोन्ही इलेक्ट्रॉन समान ऊर्जांनी सुरुवात करतात, आणि मग प्रत्येकाला आपापल्या मार्गावर अतिसंवाहक अवस्थेतील चढउतार भेटतात.

आत काय घडते याचे परीक्षण

जोड्या पाहण्यापलीकडे, बाहेर पडणारे दोन इलेक्ट्रॉन आपली ऊर्जा कशी वाटून घेतात यावरून ही पद्धत अतिसंवाहकातील इलेक्ट्रॉनांचे सामूहिक वर्तन वाचू शकेल. लेखक याला “सहसंबंधित पदार्थांमधून जोडी काढून घेताना होणाऱ्या परस्परक्रिया आणि गतिकी” अभ्यासण्याचा मार्ग म्हणतात — सध्या तरी, एकाच अपमिश्रण पातळीवर, एकाच क्युप्रेटमध्ये उघडलेले एक दार.