काचेच्या आत संख्येने वाढत जाणारी बर्फाची बीजे
काही द्रव कधीही स्फटिकरूप न घेता थंड करता येतात. त्यांचे रेणू मंदावत जातात, आणि काच-संक्रमणाला (glass transition) ते एका अव्यवस्थित रचनेत गोठून जातात: एक काच. तरीही यांपैकी अनेक काचांची एक विचित्र सवय सारखी असते. त्यांना काच-संक्रमणातून पुन्हा गरम केले, तर त्या सहजपणे स्फटिकरूप घेतात — या घटनेला शीत स्फटिकीभवन (cold crystallization) म्हणतात, आणि ती बहुलकांमध्ये, लहान-रेणूंच्या द्रवांमध्ये आणि पाण्याच्या द्रावणांमध्येही सारखीच दिसते. थंड करतानापेक्षा गरम करताना स्फटिक टाळणे खूपच कठीण असते.
नेहमीचे स्पष्टीकरण असे की काच गरम होत असताना रेणूंना त्यांची हालचाल-क्षमता परत मिळते. पण एका नव्या अभ्यासाचे लेखक एका त्रुटीकडे लक्ष वेधतात: खाली जाताना, द्रवाने अगदी तीच तापमाने पार केली होती. या दोन प्रवासांमध्ये आणखी काहीतरी वेगळे असले पाहिजे — कदाचित पहिली स्फटिक-बीजे केव्हा जन्माला येतात हे.
सिद्धांताची अपेक्षा
स्फटिकाची सुरुवात एका सूक्ष्म बीजापासून, म्हणजे केंद्रकापासून (nucleus), होते. अभिजात सिद्धांतात, द्रव थंड होत असताना दोन परिणाम एकमेकांशी स्पर्धा करतात. अधिक थंड म्हणजे स्फटिकरूप घेण्याची अधिक तीव्र ओढ, जी बीज तयार होण्याचा ऊर्जा-अडथळा कमी करते. पण अधिक थंड म्हणजे अधिक मंद रेणूही, ज्यामुळे बीज तयार होणे कठीण होते. परिणामी बीज-निर्मितीच्या दरात एक शिखर येते, जे सहसा काच-संक्रमणाच्या वर किंवा त्याच्या जवळ आढळते. त्याच्या खाली, रेणू फारच सुस्त असायला हवेत.
आपले पाणी धरून ठेवणारा बहुलक
Kyushu University मधील मिका कोबायाशी (Mika Kobayashi), मासारू तानाका (Masaru Tanaka) आणि सहकाऱ्यांनी, Sumitomo Rubber Industries मधील दोन संशोधकांसोबत, PMEA नावाचा एक जैवसुसंगत बहुलक निवडला, आणि तो वस्तुमानाने सुमारे 10% पाणी धरेपर्यंत पाण्यात भिजवला. त्याचे काच-संक्रमण 220 केल्व्हिनवर असते, आणि अतिशय सावकाश थंड केले तरीही तो काच बनतो. उष्मामापकात (calorimeter), थंड करताना जादा मुक्त पाणी सुमारे 260 केल्व्हिनला गोठते; गरम करताना, आणखी काही पाणी सुमारे 240 केल्व्हिनला सामान्य बर्फात स्फटिकरूप घेते, आणि नंतर सुमारे 270 ला वितळते.
कळीचा प्रयोग सूक्ष्मदर्शकाने केला गेला. काचेच्या दोन पट्ट्यांमध्ये धरलेली, मिश्रणाची एक पातळ फिल्म मिनिटाला 20 केल्व्हिन या दराने निवडलेल्या एका सर्वात कमी तापमानापर्यंत थंड केली गेली, तिथे एका सेकंदापेक्षा कमी काळ ठेवली गेली, मग त्याच दराने थेट 226 केल्व्हिनपर्यंत — काच-संक्रमणाच्या अगदी वर — पुन्हा गरम केली गेली, आणि बर्फाचे स्फटिक वाढणे थांबेपर्यंत तिथेच ठेवली गेली. कणांची मोजणी केल्याने या प्रवासादरम्यान किती बीजे तयार झाली होती हे उघड होते.
थंडीत अधिक बीजे
फिल्म फक्त 213 केल्व्हिनपर्यंत थंड केली — सर्वात सौम्य प्रयोग, जो आधीच काच-संक्रमणाच्या किंचित खाली होता — तेव्हा काही मोठे कण वाढले. अधिक थंडीच्या प्रत्येक पायरीने कितीतरी अधिक, लहान कण निर्माण झाले. सर्वात कमी तापमान काच-संक्रमणाच्या खाली गेल्यावर बीजांची संख्या झपाट्याने वाढली. ही संख्या किती वेगाने वाढली यावरून, पथकाने बीज-निर्मितीचा एक प्रभावी दर काढला. तो काच-संक्रमणाच्या सुमारे 10 केल्व्हिन खाली कमाल पातळी गाठतो — जिथे, सिद्धांतानुसार, तो आधीच ओसरू लागायला हवा.
वाढीचा टप्पा प्रत्येक नमुन्यासाठी सारखाच होता, आणि वाढीचा दर फिल्म किती थंड झाली होती यावर अवलंबून नव्हता. महत्त्वाचे होते ते गाठलेले सर्वात कमी तापमान, तिथे पोहोचायला लागलेला वेळ नव्हे. बीजे मुख्यतः काचेच्या पट्ट्यांलगत तयार झाली, ज्यामुळे सहसा शिखर तापमानात वरच्या दिशेला सरकते; केवळ द्रवातच तयार होणाऱ्या बीजांचे शिखर आणखी खाली आले असते.
उष्मामापनही (calorimetry) तीच कहाणी सांगते. फक्त 253 केल्व्हिनपर्यंत थंड केल्यास, गरम करताना बहुलक जेमतेमच स्फटिकरूप घेतो. आणखी थंड केल्यास, स्फटिकीभवनाचे एक शिखर दिसू लागते, वाढते आणि कमी तापमानांकडे सरकते, आणि मग सर्वात कमी तापमान 198 केल्व्हिनच्या खाली गेल्यावर बदलणे थांबवते.
गरम करताना काचा स्फटिकरूप का घेतात
लेखक एक सर्वसाधारण परिदृश्य मांडतात. बीज-निर्मिती काच-संक्रमणाच्या खाली कमाल पातळीवर पोहोचत असेल, तर द्रव अजून हालचाल-क्षम असताना थोडीच बीजे दिसतात, त्यामुळे तो सहजपणे काच बनतो. संक्रमणाच्या खाली, बीजे न दिसता साचत जातात, कारण स्फटिक वाढण्यासाठी रेणू फारच मंद असतात. गरम करताना, हालचाल परत येताच, वाट पाहणारी बीजे वाढतात — स्फटिकीभवन अटळ ठरते.
हे मिश्रण इतके असामान्य का वागते, हा प्रश्न अजून खुला आहे. पथकाचे विश्लेषण सूचित करते की एखाद्या अतिरिक्त यंत्रणेची गरज असू शकते, जसे की द्रवाचे रेणू ज्या प्रकारे मंदावतात त्यात झालेला बदल, कदाचित पाण्याशी संबंधित, किंवा बीज तयार होण्याच्या अडथळ्यात झालेली तीव्र घट. गरम करताना स्फटिकरूप घेणाऱ्या इतर पदार्थांमध्येही काच-संक्रमणाच्या खाली अशीच दडलेली शिखरे असू शकतील, असे ते सुचवतात; त्यांचे संभाव्य उपयोग जैवसुसंगत बहुलक, उष्णता-साठवण पदार्थ आणि बहुलक-प्रक्रिया यांमध्ये असू शकतील.
