पृथ्वी आणि हवामानप्रीप्रिंटसिम्युलेशनवाचनासाठी ३ मिनिटे

हवामान मॉडेल अटलांटिक अभिसरणाला खूपच नाजूक बनवत असतील तर?

अटलांटिक मेरिडिओनल ओव्हरटर्निंग सर्क्युलेशन (Atlantic Meridional Overturning Circulation), किंवा AMOC, ही प्रवाहांची ती प्रणाली आहे जी उष्ण, खारट पाणी अटलांटिकच्या पृष्ठभागाजवळून उत्तरेकडे वाहून नेते आणि खोलवरून ते परत दक्षिणेकडे आणते. सतत चालू राहणाऱ्या तापमानवाढीच्या सर्वात गंभीर परिणामांपैकी एक म्हणून त्याचे संभाव्य कोसळणे सर्वत्र पाहिले जाते, कारण ते अचानक सुरू होऊ शकते आणि थांबवणे अशक्य ठरू शकते: एक “टिपिंग पॉइंट” (tipping point). बराच काळ, हवामान मॉडेल तयार करणाऱ्यांचे कामचलाऊ गृहीतक असे होते की त्यांची मॉडेल AMOC ला खूपच स्थिर दाखवतात आणि त्यामुळे तो धोका कमी लेखला जातो.

आता कोसळणारी मॉडेल

हे चित्र आता बदलले आहे. CMIP6 नावाने ओळखल्या जाणाऱ्या हवामान मॉडेलच्या अद्ययावत पिढीच्या एका अलीकडच्या विश्लेषणाने त्यांची सिम्युलेशन्स 2300 सालापर्यंत वाढवली आणि त्यात AMOC चे आंशिक कोसळणे आढळले, ज्यात अभिसरणाचा खोल भाग पूर्णपणे नाहीसा होतो. प्रत्येक उत्सर्जन परिदृश्यात (emission scenario) किमान एका मॉडेलमध्ये ते घडले, आणि सर्वाधिक उत्सर्जनाच्या परिदृश्यात प्रत्येक मॉडेलमध्ये.

जे उरते ते एक क्षीण, उथळ उलथण (overturning) असते, पण ते आता उत्तर अटलांटिकच्या उत्तरेकडील भागापर्यंत उष्णता वाहून नेत नाही. लेखक लिहितात की युरोपसाठी या परिणामाचा हवामानावर तोच प्रभाव पडेल जो पूर्णपणे नाहीशा झालेल्या AMOC चा पडला असता.

एका नव्या दृष्टिकोन-निबंधात (perspective paper), युनिव्हर्सिटी ऑफ साउथॅम्प्टन (University of Southampton) आणि रॉयल नेदरलँड्स मेटिऑरॉलॉजिकल इन्स्टिट्यूट (Royal Netherlands Meteorological Institute) येथील सिब्रेन ड्रायफहाउट (Sybren Drijfhout), आणि यूकेच्या नॅशनल ओशनोग्राफी सेंटर (National Oceanography Centre) येथील अलेहांद्रा सांचेझ-फ्रँक्स (Alejandra Sanchez-Franks) उलटा प्रश्न विचारतात: ही मॉडेल आता खूपच अस्थिर असू शकतील का? या प्रश्नामागे दोन निरीक्षणे आहेत. मोजमापांमध्ये आतापर्यंत AMOC मध्ये कोणताही स्पष्ट घसरणारा कल दिसत नाही. आणि काही CMIP6 मॉडेल हरितगृह वायूंना आणि एरोसोल प्रदूषण हटवण्याला खूपच संवेदनशील असल्याचे ज्ञात आहे, ज्यामुळे ती खोट्या (spurious) कोसळण्याकडे ढकलली जाऊ शकतात. लेखक भर देतात की मॉडेल चुकीची आहेत असा त्यांचा दावा नाही — फक्त इतकेच की, ती बरोबर असतील तर सिम्युलेशन्समधील ही कोसळणे “धोकादायक म्हणता आले नाही तरी अतिशय चिंताजनक” आहेत, त्यामुळे हा प्रश्न तपासून पाहण्यासारखा आहे.

दुबळे दुवे असलेली घटनांची साखळी

सिम्युलेशन्समध्ये, कोसळणे एका क्रमाने घडते. उपध्रुवीय (subpolar) उत्तर अटलांटिक आणि नॉर्डिक समुद्रांच्या पृष्ठभागावरील तापमानवाढ आधी हिवाळ्यातील ते खोल मिश्रण थांबवते ज्यातून दाट पाणी तयार होते: मार्चमधील मिश्र थर (mixed layer) 20 ते 30 वर्षांत सुमारे 1,000 मीटरवरून 200 पेक्षा कमी, अनेकदा 100 पर्यंत, आकुंचन पावतो. नवीन दाट पाणी न मिळाल्याने, सुमारे 1 ते 2 किमी खोलीवरील खोल दक्षिणगामी प्रवाहाला चालना देणारा दाबातील फरक हळूहळू झिजतो. खोल अभिसरण 50 ते 100 वर्षांत विरून जाते.

अनेक प्रतिपुष्टी (feedbacks) ही घसरण आणखी बळकट करतात: क्षीण AMOC उत्तरेकडे कमी मीठ आणते, अधिक गोडे झालेले पृष्ठभागावरील पाणी कमी मिसळते, आणि भरपाई म्हणून वातावरण अधिक उष्णता उत्तरेकडे वाहून नेते, ज्यामुळे महासागराकडून होणारी उष्णतेची हानी आणखी कमी होते. थंड झालेल्या प्रदेशात पुन्हा वाढणारा सागरी बर्फ मीठ परत टाकतो, पण मिश्रण आधीच कोसळल्यानंतरच, आणि ते रोखण्यासाठी खूपच दुर्बलपणे.

ज्यांची जाळी (grid) महासागरी भोवरे (eddies) टिपण्यासाठी खूपच स्थूल आहे, अशा मॉडेलमध्ये प्रत्येक दुवा कुठे अतिरंजित होऊ शकतो, याची यादी लेखक देतात. उदाहरणार्थ, उच्च-विभेदन (high-resolution) मॉडेलमध्ये, पश्चिम सीमांलगतचे प्रवाह महासागराच्या अंतर्भागापेक्षा तिप्पट वेगाने तापतात, कारण भोवरे तिथे उष्णता एकवटतात; मिश्रण-प्रदेशांजवळ असेच काहीतरी घडल्यास पृष्ठभागावरील पाणी इतक्या सहजपणे स्तरित (stratify) होणार नाही. ते प्रत्येक टप्प्यासाठी विशिष्ट तपासण्या सुचवतात: जलराशींचा (water masses) मागोवा घेणे, कोसळणाऱ्या मॉडेलची न कोसळणाऱ्या मॉडेलशी तुलना करणे, आणि त्या सर्वांना निरीक्षणांच्या कसोटीवर पडताळणे.

महासागर आतापर्यंत काय सांगतो

निरीक्षणे अजून हा प्रश्न निकाली काढू शकत नाहीत. उपध्रुवीय अटलांटिकमधील OSNAP उपकरण-मालिका (array) फक्त 2014 पासून कार्यरत आहे, तर 26° N वरील RAPID मालिका 2004 पासून. 1982 पासून समुद्राखालील केबलद्वारे मोजला जाणारा फ्लोरिडा प्रवाह (Florida Current) ढोबळमानाने स्थिर राहिला आहे, आणि संपूर्ण AMOC च्या नोंदीत एक क्षीण ऋण (negative) कल दिसतो जो केवळ जेमतेम सांख्यिकीयदृष्ट्या लक्षणीय आहे. हवामानातील कल नैसर्गिक परिवर्तनशीलतेपासून वेगळा ओळखण्यासाठी बहुधा 30 ते 70 वर्षांच्या अखंड नोंदी लागतील.

तरीही उत्तर अटलांटिक अभूतपूर्व प्रकारे बदलत आहे: 26° N वरील खोल पश्चिम सीमा प्रवाहात दोन दशकांत झालेली घट, 2012–2016 मधील गोडेपणाची (freshening) घटना जी शतकाहून अधिक काळातील सर्वात मोठी होती, आणि 2021–2023 मध्ये लॅब्राडोर समुद्रातील हिवाळ्यातील खोल मिसळण (खोल संवहन, deep convection) तात्पुरते बंद पडणे. हे बदल AMOC च्या कमकुवत होण्याशी जोडलेले आहेत का, हा प्रश्न अजूनही खुला आहे.

लेखकांचा निष्कर्ष हा निकाल नसून एक कार्यक्रम आहे. ते सुरुवात अशी करतील: संवहन-प्रदेशांतील आजचे सिम्युलेशन्समधील स्तरीकरण आणि मीठ-प्रतिपुष्टी मोजमापांशी जुळतात का ते तपासणे; मग मॉडेल भोवरे आणि डेन्मार्क सामुद्रधुनीच्या (Denmark Strait) दक्षिणेकडे सांडणारे दाट पाणी कसे दर्शवतात ते सुधारणे, जे जवळजवळ प्रत्येक हवामान मॉडेलमध्ये गायब आहे.