LIỆU CÁC MÔ HÌNH KHÍ HẬU CÓ ĐANG KHIẾN HOÀN LƯU ĐẠI TÂY DƯƠNG QUÁ MONG MANH?
Hoàn lưu đảo lộn kinh tuyến Đại Tây Dương (Atlantic Meridional Overturning Circulation), hay AMOC, là hệ thống các dòng hải lưu mang nước ấm và mặn lên phía bắc gần bề mặt Đại Tây Dương rồi đưa nước trở về phía nam ở tầng sâu. Khả năng sụp đổ của nó được nhiều người coi là một trong những hệ quả nghiêm trọng nhất nếu sự ấm lên tiếp diễn, vì nó có thể bắt đầu đột ngột và không thể ngăn lại: một “điểm tới hạn” (tipping point). Trong một thời gian dài, giới mô hình hóa khí hậu vẫn mặc định rằng các mô hình của họ khiến AMOC quá ổn định, đánh giá thấp nguy cơ đó.
Những mô hình giờ đây sụp đổ
Bức tranh đó đã thay đổi. Một phân tích gần đây về thế hệ mô hình khí hậu mới nhất, gọi là CMIP6, đã kéo dài các mô phỏng đến năm 2300 và phát hiện một sự sụp đổ một phần của AMOC, trong đó phần sâu của hoàn lưu biến mất hoàn toàn. Ít nhất một mô hình tạo ra hiện tượng này trong mọi kịch bản phát thải, và tất cả các mô hình đều như vậy trong kịch bản phát thải cao nhất.
Những gì còn lại là một hoàn lưu đảo lộn yếu và nông, nhưng nó không còn mang nhiệt đến phần phía bắc của Bắc Đại Tây Dương. Đối với châu Âu, theo các tác giả, kết quả sẽ gây tác động khí hậu giống như một AMOC biến mất hoàn toàn.
Trong một bài báo quan điểm (perspective) mới, Sybren Drijfhout, thuộc Đại học Southampton và Viện Khí tượng Hoàng gia Hà Lan, cùng Alejandra Sanchez-Franks, thuộc Trung tâm Hải dương học Quốc gia (National Oceanography Centre) của Vương quốc Anh, đặt câu hỏi ngược lại: phải chăng giờ đây các mô hình này lại quá bất ổn? Hai quan sát thúc đẩy câu hỏi đó. Các phép đo cho đến nay không cho thấy xu hướng suy giảm rõ ràng nào của AMOC. Và một số mô hình CMIP6 được biết là quá nhạy với khí nhà kính và với việc loại bỏ ô nhiễm sol khí (aerosol), điều có thể đẩy chúng tới một sự sụp đổ giả tạo. Các tác giả nhấn mạnh rằng họ không khẳng định các mô hình sai — chỉ rằng, nếu chúng đúng, thì những vụ sụp đổ được mô phỏng là “rất đáng lo ngại, nếu không muốn nói là đầy đe dọa”, nên câu hỏi này đáng được kiểm chứng.
Một chuỗi sự kiện với những mắt xích yếu
Trong các mô phỏng, sự sụp đổ diễn ra theo một trình tự. Sự ấm lên ở bề mặt vùng cận cực Bắc Đại Tây Dương và các biển Bắc Âu (Nordic Seas) trước hết làm ngừng quá trình xáo trộn sâu mùa đông vốn tạo ra nước đặc: lớp xáo trộn vào tháng Ba co lại từ khoảng 1.000 mét xuống dưới 200, thường là 100, trong vòng 20 đến 30 năm. Không có nước đặc mới, chênh lệch áp suất vốn thúc đẩy dòng chảy sâu về phía nam, ở độ sâu khoảng 1 đến 2 km, dần bị bào mòn. Hoàn lưu sâu mờ dần trong 50 đến 100 năm.
Một số cơ chế phản hồi củng cố sự trượt dốc này: AMOC yếu hơn mang ít muối lên phía bắc hơn, nước bề mặt nhạt hơn thì xáo trộn kém hơn, và khí quyển mang nhiều nhiệt lên phía bắc hơn để bù lại, càng làm giảm lượng nhiệt mà đại dương mất đi. Băng biển tái hình thành ở một vùng lạnh đi sẽ bổ sung muối trở lại, nhưng chỉ sau khi sự xáo trộn đã sụp đổ, và quá yếu để ngăn nó lại.
Các tác giả liệt kê những chỗ mà từng mắt xích có thể bị phóng đại trong các mô hình có lưới quá thô để nắm bắt các xoáy đại dương. Chẳng hạn, trong các mô hình độ phân giải cao, các dòng chảy dọc biên phía tây nóng lên nhanh gấp ba lần phần bên trong đại dương, vì các xoáy tập trung nhiệt ở đó; một hiện tượng tương tự gần các vùng xáo trộn có thể khiến nước bề mặt không dễ phân tầng đến vậy. Họ đề xuất những kiểm tra cụ thể cho từng bước: theo dõi các khối nước, so sánh các mô hình sụp đổ với các mô hình không sụp đổ, và đối chiếu tất cả với số liệu quan trắc.
Đại dương cho đến nay nói gì
Các quan trắc vẫn chưa thể phân định vấn đề. Mạng lưới OSNAP ở vùng cận cực Đại Tây Dương mới hoạt động từ năm 2014, mạng lưới RAPID ở vĩ độ 26° Bắc từ năm 2004. Dòng Florida (Florida Current), được đo bằng một tuyến cáp ngầm dưới biển từ năm 1982, nhìn chung vẫn ổn định, và toàn bộ chuỗi số liệu AMOC cho thấy một xu hướng giảm yếu, chỉ có ý nghĩa thống kê ở mức sát ngưỡng. Để phân biệt một xu hướng khí hậu với biến động tự nhiên có lẽ cần 30 đến 70 năm dữ liệu liên tục.
Thế nhưng Bắc Đại Tây Dương đang thay đổi theo những cách chưa từng có: dòng chảy biên phía tây ở tầng sâu tại vĩ độ 26° Bắc suy giảm trong hai thập kỷ, một đợt nhạt hóa (freshening) năm 2012–2016 lớn nhất trong hơn một thế kỷ, và những lần xáo trộn sâu vào mùa đông (đối lưu sâu) ở biển Labrador tạm thời ngừng lại trong các năm 2021–2023. Liệu những thay đổi này có liên quan đến sự suy yếu của AMOC hay không vẫn là một câu hỏi còn bỏ ngỏ.
Kết luận của các tác giả là một chương trình hành động hơn là một phán quyết. Họ sẽ bắt đầu bằng việc kiểm tra xem sự phân tầng và các phản hồi muối được mô phỏng hiện nay ở các vùng đối lưu có khớp với số liệu đo hay không, rồi cải thiện cách các mô hình biểu diễn các xoáy và dòng nước đặc tràn xuống phía nam eo biển Đan Mạch (Denmark Strait), thứ vắng mặt trong gần như mọi mô hình khí hậu.
