पृथ्वीचे प्रावरण एका लहान थियाकडे निर्देश करते
खडकाळ ग्रह कसे तयार झाले याची संगणकीय सिम्युलेशन्स खूप चांगली झाली आहेत — कदाचित जरा जास्तच चांगली. एकमेकांशी विसंगत असलेली अनेक परिदृश्ये ग्रहांची वस्तुमाने आणि कक्षा हुबेहूब निर्माण करतात. त्यांच्यात फरक करण्यासाठी, मिशिगन स्टेट युनिव्हर्सिटीतील (Michigan State University) गॅब्रिएल नेथन (Gabriel Nathan), हुंग न्गुयेन (Hung Nguyen) आणि सेथ जेकबसन (Seth Jacobson) यांनी एका वेगळ्या पंचाकडे धाव घेतली: पृथ्वीच्या प्रावरणाचे (mantle) रसायनशास्त्र.
आतली सूर्यमाला घडवण्याचे तीन मार्ग
चमूने परिदृश्यांच्या तीन कुटुंबांची चाचणी घेतली. पारंपरिक (Classical) परिदृश्यात, खडकाळ ग्रह आतल्या चकतीत सर्वत्र पसरलेल्या द्रव्यापासून वाढतात, आणि गुरू व शनी वर्तुळाकार किंवा विकेंद्री कक्षांवर असतात; यातून मंगळ गरजेपेक्षा खूपच मोठा तयार होण्याची प्रवृत्ती असते. कंकण (Annulus) परिदृश्यांमध्ये, ग्रहांचे घटक एका अरुंद कड्यात सुरुवात करतात. Grand Tack मध्ये, गुरू आणि शनी आत सरकतात आणि मग पुन्हा बाहेर जातात, आणि आतल्या चकतीला एका अधिक अरुंद पट्ट्यात लोटतात.
तिन्ही प्रकारांच्या प्रकाशित सिम्युलेशन्समधून, लेखकांनी 164 “पृथ्वी-सदृश ग्रह” (Earth analogs) निवडले: 0.75 ते 1.55 पृथ्वी-वस्तुमानांचे ग्रह, ज्यांची वाढ 50 ते 200 दशलक्ष वर्षांत पूर्ण झाली.
ऑक्सिडीकरणाचे मापक म्हणून लोह
ग्रहामध्ये लोह दोन प्रकारे राहू शकते. धातू म्हणून, ते गाभ्यात बुडते. ऑक्सिजनशी बांधलेले, लोह ऑक्साइड (FeO) म्हणून, ते खडकाळ प्रावरणात राहते. संपूर्ण सूर्यमालेत, हा समतोल सूर्यापासूनच्या अंतरानुसार बदलतो: बुधाचे जवळजवळ सर्व लोह धातुरूपात आहे, तर अधिक दूरचे पिंड अधिक ऑक्सिडीभूत आहेत. पृथ्वीच्या प्रावरणात आज वस्तुमानानुसार सुमारे 8.1% FeO आहे.
प्रतिरूप प्रत्येक टकरीचा मागोवा घेते. प्रत्येक आघात वाढत्या ग्रहाच्या प्रावरणाचा काही भाग वितळवतो; आघातकाचा धातू त्या वितळलेल्या खडकात मिसळतो, प्रयोगशाळेतील मोजमापांनुसार त्याच्याशी मूलद्रव्यांची देवाणघेवाण करतो, आणि मग गाभ्यात बुडतो. लेखकांनी पाच प्राचल (parameters) बदलू दिले — मुख्यतः चकतीतील ऑक्सिडीकरण-उताराचा (oxidation gradient) आकार; चकती 4.5 खगोलीय एककांपलीकडे पूर्णपणे ऑक्सिडीभूत आणि पाणीयुक्त मानली गेली — आणि प्रत्येक सिम्युलेशनसाठी, मोजलेल्या प्रावरणाचे सर्वोत्तम पुनरुत्पादन करणारी मांडणी शोधली, एकेका मूलद्रव्यानुसार (लोह, सिलिकॉन, निकेल, कोबाल्ट, निओबियम, टँटलम, व्हॅनेडियम, क्रोमियम).
164 पृथ्वी, एकच पाककृती
प्रत्येक परिदृश्य उत्तीर्ण झाले. जुळणीच्या अचूकतेचा (goodness-of-fit) सरासरी गुण 3.39 होता (मध्यगा 2.47; जितका कमी तितका चांगला), आणि परिदृश्यांच्या कोणत्याही कुटुंबाने इतरांपेक्षा सातत्याने चांगली कामगिरी केली नाही.
पण त्या सर्वांना सारखेच घटक लागले. चकतीला पूर्णपणे क्षपित (reduced) द्रव्याकडून बहुतांश ऑक्सिडीभूत द्रव्याकडे तीव्रपणे वळावे लागले — 0.2 खगोलीय एकक किंवा त्याहून कमी अंतरात, 100% लोह धातुरूपात असण्यापासून सुमारे 50% पर्यंत — नेमके जिथून पृथ्वीचे घटक आले तिथेच. सुमारे पृथ्वीचे निम्मे वस्तुमान अशा पिंडांतून यावे लागले ज्यांचे सर्व लोह धातुरूपात होते: लोह-उल्का नव्हेत, यावर लेखक भर देतात, तर ज्यांच्या प्रावरणात FeO नाही असे खडकाळ पिंड, ऑब्राइट (aubrites) नावाच्या उल्कांसारखे. केवळ सुमारे 2% पूर्णपणे ऑक्सिडीभूत पिंडांतून आले.
आणि पृथ्वीला ते एका विशिष्ट क्रमाने मिळावे लागले: आधी क्षपित द्रव्य, नंतर अधिक ऑक्सिडीभूत द्रव्य.
क्रमाला महत्त्व का आहे
हे तपासण्यासाठी, चमूने त्याच घटकांपासून कृत्रिम पृथ्वी तयार केल्या, फक्त क्रम बदलून. क्षपित द्रव्याने सुरुवात करून ऑक्सिडीभूत द्रव्याने शेवट केल्यावर 81.4 गुण मिळाले; यादृच्छिक क्रमाने, 111.5; ऑक्सिडीभूत द्रव्याने सुरुवात करून क्षपित द्रव्याने शेवट केल्यावर, 295.2 — इतरांपेक्षा कितीतरी वाईट. (अपेक्षेप्रमाणे, यांपैकी कोणताही ढोबळ चाचणी-इतिहास खऱ्या सिम्युलेशन्सशी जुळला नाही.)
याचे कारण धातू आणि वितळलेला खडक यांच्यातील एका साध्या देवाणघेवाणीत आहे: 2 Fe (धातू) + SiO₂ (खडक) ⇌ 2 FeO (खडक) + Si (धातू). सिलिकॉन गाभ्यात जाते तेव्हा ते ऑक्सिजन मागे सोडते, आणि तो ऑक्सिजन धातुरूप लोहाचे FeO मध्ये रूपांतर करतो — प्रत्येक सिलिकॉनमागे दोन FeO. प्रावरणात सुमारे 8% पेक्षा जास्त FeO झाले की ही प्रक्रिया एखाद्या पंपासारखी काम करते: नंतर क्षपित द्रव्य जोडल्याने FeO पुन्हा कमी होत नाही. गाभा घडवणारे अतिशय मोठे आघातदेखील संपूर्ण प्रावरणाशी समतोल साधत नाहीत.
हा क्रम गतिकीशीही (dynamics) जुळतो. अधिक दूरचे द्रव्य 1 खगोलीय एककाजवळ वाढणाऱ्या ग्रहांना कमी वेळा भेटते, त्यामुळे ते उशिरा पोहोचण्याची प्रवृत्ती असते — आणि या चित्रात, तेच अधिक ऑक्सिडीभूत द्रव्यही असते.
प्रावरण थियाबद्दल काय सांगते
प्रत्येक सिम्युलेशनमध्ये, पृथ्वी-सदृश ग्रहावर आदळणारा शेवटचा मोठा पिंड थिया (Theia) या आघातकाची भूमिका बजावतो, ज्याच्या टकरीतून चंद्र तयार झाला. उशिरा पोहोचणारे द्रव्य ऑक्सिडीभूत असल्याने, आघातापूर्वी आद्य-पृथ्वीचे (Proto-Earth) प्रावरण सामान्यतः आजच्याइतकेच क्षपित होते, किंवा त्याहून अधिक. थियाचे स्वतःचे प्रावरण सुमारे 0% ते सुमारे 30% FeO पर्यंत असू शकेल — पण थिया लहान असेल तरच.
दोन मर्यादा ठळकपणे दिसतात. थिया आणि आद्य-पृथ्वी या दोघांचीही प्रावरणे आजच्या पृथ्वीच्या प्रावरणापेक्षा अधिक ऑक्सिडीभूत असणे शक्य नाही. आणि थियाचे वस्तुमान आद्य-पृथ्वीच्या वस्तुमानाच्या सुमारे 0.3 पटीपेक्षा जास्त झाले की सिम्युलेट केलेल्या पृथ्वी खऱ्या पृथ्वीशी लक्षणीयरीत्या कमी जुळतात; आद्य-पृथ्वीइतक्याच वस्तुमानाच्या थियाला आजच्या पृथ्वीच्या प्रावरणाच्या जवळपास असलेले प्रावरण लागेल. एक प्रस्तावित परिदृश्य, 15% FeO असलेली 0.4 पृथ्वी-वस्तुमानांची थिया, सिम्युलेशन्समध्ये दुर्मीळ होते आणि सर्वोत्तम जुळण्यांमध्ये कधीच नव्हते. याउलट, आघाताच्या वेळेमुळे प्रावरण किती चांगले पुनरुत्पादित होते यात काहीही फरक पडला नाही.
आकारापेक्षा वेग
पृथ्वी आणि चंद्र समस्थानिकदृष्ट्या (isotopic) जुळे आहेत, त्यामुळे आघातादरम्यान किंवा त्यानंतर काही प्रमाणात मिसळणे किंवा पुनर्समतोल घडलेला असला पाहिजे. लेखकांचा निष्कर्ष असा की जर एखाद्या ऊर्जावान आघाताने हे काम केले असेल, तर ती ऊर्जा प्रचंड थियाकडून नव्हे, तर वेगवान थियाकडून आली. समान वस्तुमानाच्या दोन पिंडांमधील टक्कर शक्य राहते, पण त्यासाठी बारकाईने जुळवलेल्या सुरुवातीच्या परिस्थिती लागतात. लेखक आपल्या स्वतःच्या गृहीतकाकडेही लक्ष वेधतात: ते लादत असलेला ऑक्सिडीकरण-उतार म्हणजे चकतीची खरी रचना “बहुधा नाही” — पुढची चाचणी म्हणजे प्रत्येक परिदृश्याला लागणारा तीव्र उतार खरोखर अस्तित्वात असू शकला असता का, हे पाहणे. हा अभ्यास Icarus मध्ये प्रकाशनासाठी स्वीकारला गेला आहे.
