भुताटकी कण पृथ्वीची दडलेली उष्णता तोलतात
पृथ्वी आपल्या पृष्ठभागातून 47 टेरावॅट उष्णता गमावते. तिच्यापैकी काही ग्रहाच्या निर्मितीपासून उरलेली आहे, काही गाभ्यातून वर येते, आणि काही किरणोत्सारी युरेनियम, थोरियम आणि पोटॅशियमच्या क्षयातून येते. उष्णता-प्रवाहाची मोजमापे हे स्रोत वेगळे ओळखू शकत नाहीत. पृथ्वीच्या रचनेची प्रतिमाने किरणोत्सारी वाटा सुमारे 10 ते 33 टेरावॅट दरम्यान ठेवतात, ज्यांपैकी सुमारे 7.9 शिलावरण — कवचाचा समावेश असलेला बाह्य थर — पुरवते. त्यामुळे प्रावरणाचा वाटा दहापटींहून अधिक अनिश्चित राहतो: 2 ते 25 टेरावॅट दरम्यान कुठेतरी.
हा आकडा महत्त्वाचा आहे. शोधनिबंधानुसार, प्रावरण किती वेगाने थंड होते, ते किती जोमाने घुसळते आणि भूपट्ट-विवर्तनिकी चालवते, आणि पृथ्वीचे चुंबकीय क्षेत्र टिकवण्यासाठी गाभ्यातून किती उष्णता बाहेर पडते, हे तो ठरवतो.
आतून येणारे कण
खडकांचे नमुने फक्त कवच आणि उथळ प्रावरणापर्यंतच पोहोचतात. पण युरेनियम आणि थोरियम दुसऱ्या मार्गाने स्वतःला उघड करतात: त्यांच्या क्षय-शृंखला भू-न्यूट्रिनो (geo-neutrinos) उत्सर्जित करतात — ग्रहाच्या खोल अंतर्भागातून पृष्ठभागापर्यंत पोहोचणारे प्रतिन्यूट्रिनो. फार क्वचित, त्यांपैकी एखादा मोठ्या शोधकाच्या आत एखाद्या प्रोटॉनवर आदळतो आणि त्याची नोंद होते.
आता चार भूमिगत शोधक त्यांचे मोजमाप करतात: जपानमधील कामिओका येथील KamLAND; इटलीमधील ग्रान सासो येथील Borexino; कॅनडामधील सडबरी येथील SNO+; आणि चीनमधील च्यांगमेन येथील JUNO. त्यांचे दर NIU या क्षेत्रातील एककात मोजले जातात: शोधकातील प्रत्येक 10³² प्रोटॉनमागे दरवर्षी एक आंतरक्रिया. कामिओका सुमारे 30.7 NIU नोंदवते आणि च्यांगमेन सुमारे 73. पोटॅशियमचे भू-न्यूट्रिनो ऊर्जेच्या दृष्टीने फारच दुर्बल असल्याने अजूनही आवाक्याबाहेर आहेत.
कवच वजा करणे
प्रत्येक शोधक कवचाच्या स्वतःच्या तुकड्यावर बसलेला आहे. सडबरी कॅनेडियन ढालीवर आहे; च्यांगमेन युरेनियम आणि थोरियमने समृद्ध ग्रॅनाइटांमध्ये वसले आहे. म्हणून पहिली पायरी म्हणजे प्रत्येक ठिकाणाचे शिलावरण वजा करणे; ते भूवैज्ञानिक प्रतिमाने आणि क्षेत्रीय अभ्यासांवरून सुमारे 5 NIU च्या आत भाकीत केलेले असते.
मग पासाडेना सिटी कॉलेजमधील एम. लेटन (M. Leyton) आणि हवाई विद्यापीठातील एस. टी. डाय (S. T. Dye) यांनी सर्वांत सोपा प्रश्न विचारला: सर्वत्र सारखा असलेला प्रावरणाचा एकच संकेत, अधिक प्रत्येक ठिकाणचे भाकीत केलेले कवच, या चारही मोजमापांचे स्पष्टीकरण देऊ शकतात का? होय, देऊ शकतात. सर्वोत्तम सामायिक मूल्य 14.8 ± 4.5 NIU आहे, जे सुमारे 3.2 सिग्मावर शोधले गेले आहे.

प्रत्येक ठिकाणी मोजलेला दर विरुद्ध त्या ठिकाणच्या शिलावरणावरून भाकीत केलेला दर. लाल रेषा प्रत्येक ठिकाणी 14.8 NIU चा एकसमान प्रावरण-संकेत जोडते; तुटक रेषा म्हणजे प्रावरणाचा काहीच संकेत नाही. — आकृती 3, Leyton & Dye (2026), arXiv:2611.16715.
तीन मूलद्रव्यांमधील गृहीत गुणोत्तरांसह (वस्तुमानानुसार थोरियम ते युरेनियम 3.77, पोटॅशियम ते युरेनियम 13,000) उष्णतेत रूपांतर केल्यावर, प्रावरणात 18.5 ± 5.6 टेरावॅट किरणोत्सारी तापन मिळते. शिलावरणाचा वाटा जोडल्यावर पृथ्वीची एकूण किरणोत्सारी उष्णता सुमारे 26 ± 6 टेरावॅट होते.
दोन ठिकाणांची कहाणी
पण प्रत्येक ठिकाण वेगवेगळे पाहिले, तर एक तफावत दिसू लागते. भाकीत केलेले कवच काढून टाकल्यावर, कामिओकाकडे 8.0 NIU चा प्रावरण-संकेत उरतो आणि च्यांगमेनकडे 32.6 NIU: 24.6 ± 13.8 NIU चा फरक, म्हणजे 1.8 सिग्माचा ताण.
हे विचित्र आहे, कारण ही दोन ठिकाणे फक्त सुमारे 2,900 किलोमीटर अंतरावर आहेत, आणि दोन्ही पूर्व आशियात आहेत. एखाद्या शोधकावरचा प्रावरण-संकेत हजारो किलोमीटर खडकातून येणारे भू-न्यूट्रिनो गोळा करतो, त्यामुळे दोन शेजाऱ्यांना जवळजवळ सारखेच दिसायला हवे.

भाकीत केलेले शिलावरण वजा केल्यावर प्रत्येक ठिकाणी उरलेला प्रावरण-संकेत. त्रुटी-रेषा फक्त शिलावरणाच्या भाकिताची अनिश्चितता दाखवतात. — आकृती 4, Leyton & Dye (2026), arXiv:2611.16715.
तीन दशलक्ष प्रयत्न
एखादी दडलेली रचना असा विरोधाभास निर्माण करू शकते का, हे चमूने तपासले. प्रतिमानांच्या सहा कुळांनी प्रावरणात उष्णता निर्माण करणारे अतिरिक्त द्रव्य ठेवले: गाभ्यावर बसलेले दोन विस्तीर्ण ढिगारे, आफ्रिका आणि मध्य पॅसिफिकच्या खाली, जिथे भूकंपलहरी मंदावतात; भूकंपशास्त्राने नकाशात मांडलेले इतर मंद आणि वेगवान प्रदेश; अधोगमित पट्टिका; अधिक समृद्ध कवच; आणि प्रत्येक शोधकाजवळचे स्थानिक साठे. एकूण 968,274 मांडण्या आणि सुमारे 3 दशलक्ष जुळवण्या.
मोठ्या प्रमाणावरील प्रतिमानांपैकी एकही जवळपासही पोहोचले नाही. संभाव्य रचनांसह ते जास्तीत जास्त 4 NIU चा फरक निर्माण करतात, तर आवश्यक आहे 24.6. फक्त स्थानिक, ठिकाण-विशिष्ट साठे — जसे च्यांगमेनजवळचे द्रव्य, जे जवळजवळ शुद्ध खंडीय कवच असावे लागेल — माहितीपर्यंत पोहोचतात.
म्हणून लेखक स्थानिक परिणामाकडे — जसे च्यांगमेनचे कवच-प्रतिमान — किंवा साध्या सांख्यिकीय विखुरण्याकडे झुकतात: प्रयोगाच्या सदृशीकृत पुनरावृत्तींमध्ये, किमान एक ठिकाण 39% वेळा च्यांगमेनइतके दूर भरकटते. सुधारित कवच-भाकिते आणि अधिक दीर्घ मोजमापे याचा निकाल लावतील. काहीही असो, लेखकांचा निष्कर्ष असा की भू-न्यूट्रिनो शोधक प्रावरणात किती किरणोत्सार आहे एवढेच नव्हे, तर तो कुठे आहे याचाही नकाशा तयार करू लागले आहेत.
