चार चुंबक, एक फोन, निसर्गाचे तीन नियम
एखाद्या छोट्या चुंबकापासून दूर, त्याचे क्षेत्र अंतराबरोबर 1/d³ प्रमाणे दुर्बल होते: अंतर दुप्पट करा आणि क्षेत्र आठ पटींनी घटते. हे द्विध्रुवाचे (dipole) क्षेत्र आहे, प्रास्ताविक भौतिकशास्त्राच्या प्रयोगशाळांमधील एक प्रमाणित प्रयोग. पण भौतिकशास्त्र तिथे थांबत नाही. कोणत्याही संक्षिप्त स्रोताचे क्षेत्र उत्तरोत्तर सूक्ष्म होत जाणाऱ्या पदांची बेरीज म्हणून लिहिता येते — द्विध्रुव, चतुर्ध्रुव (quadrupole), अष्टध्रुव (octupole) — आणि प्रत्येक पुढचे पद अंतराच्या एका घाताने अधिक वेगाने क्षीण होते: 1/d³, मग 1/d⁴, मग 1/d⁵.
हा “बहुध्रुवीय विस्तार” (multipole expansion) सर्वत्र आढळतो. पृथ्वीच्या चुंबकीय क्षेत्राचे संदर्भ प्रतिरूप एक द्विध्रुव, एक चतुर्ध्रुव आणि एक अष्टध्रुव यांपासून सुरू होते. कणप्रवेगकांमध्ये कणांच्या शलाकांना दिशा देणाऱ्या चुंबकांना द्विध्रुव, चतुर्ध्रुव, षट्ध्रुव (sextupole) आणि अष्टध्रुव अशी नावे आहेत. एमआरआय यंत्रांतील चुंबकांचे समायोजन करणे म्हणजे नको असलेली बहुध्रुवीय पदे एकेक करून रद्द करणे. तरीही विद्यार्थी द्विध्रुवापलीकडे जवळजवळ कधीच काही मोजत नाहीत: उच्च क्रमाची क्षेत्रे दुर्बल असतात, झपाट्याने विरून जातात, आणि त्यांचा नकाशा काढण्यासाठी लागणारे संवेदक महाग आणि हाताळायला किचकट असतात.
द्विध्रुव रद्द करा, पुढचे पद उघड करा
चुंबकीय एकध्रुव (magnetic monopoles) अस्तित्वात नसल्याने, कोणत्याही चुंबकाचे प्रमुख पद म्हणजे त्याचा द्विध्रुव. पुढे काय येते ते पाहण्यासाठी तो रद्द करावा लागतो. दोन सारखे चुंबक परस्परविरुद्ध दिशांनी जोडा, आणि त्यांचे द्विध्रुव रद्द होतात: उरतो तो चतुर्ध्रुव. दोन चतुर्ध्रुव परस्परविरोधी जोडा, आणि चतुर्ध्रुवाची पदेही रद्द होतात: उरतो एक अष्टध्रुव.
मॉन्टेव्हिडिओमधील (Montevideo) मार्टिन माँतेइरो (Martín Monteiro), सेसिलिया स्तारी (Cecilia Stari) आणि आर्तुरो मार्ती (Arturo Martí), स्पेनमधील एन्रिके आरिबास (Enrique Arribas), इसाबेल एस्कोबार (Isabel Escobar), राकेल रामिरेझ-वास्केझ (Raquel Ramirez-Vazquez) आणि आउगुस्तो बेलेंदेझ (Augusto Beléndez) यांच्यासह, दाखवतात की निओडिमियमचे चार सारखे घनाकार चुंबक — प्रत्येकाची बाजू 6.35 मिलिमीटर — एक नव्हे तर तीन वेगवेगळे अष्टध्रुव तयार करण्यास पुरेसे आहेत: एका रेषेत एकावर एक रचलेले चार चुंबक, शेजारी शेजारी एका ओळीत ठेवलेले चार, आणि एक 2 × 2 चौरस. याच चुंबकांनी ते संदर्भासाठी एक द्विध्रुव आणि दोन चतुर्ध्रुवही तयार करतात.
प्रत्येक चुंबक कुठे आहे यावर आधारित सूत्रांचा एक सोपा संच, प्रत्येक मोजमाप-बिंदूवर क्षेत्राचा कोणता घटक टिकून राहतो आणि तो किती वेगाने क्षीण होतो, याचे भाकीत करतो. एका स्थितीत विद्यार्थी फसतात: आलटून पालटून ध्रुव असलेले — अधिक, उणे, अधिक, उणे — शेजारी शेजारी ठेवलेले चार चुंबक अष्टध्रुवासारखे दिसतात, पण तसे नसतात. त्यांचा द्विध्रुव रद्द होतो, चतुर्ध्रुव होत नाही, आणि त्यांचे क्षेत्र केवळ 1/d⁴ प्रमाणेच क्षीण होते.
तुमच्या खिशातील संवेदक
मोजमापाचे उपकरण आहे स्मार्टफोन. अनेक फोनमध्ये तीन अक्षांचा चुंबकत्वमापक (magnetometer) असतो, जो मोफत ॲप्सद्वारे वाचता येतो; इथे phyphox ॲपसह Samsung Galaxy S10e वापरला आहे. फोन आलेख कागदावर सपाट ठेवलेला असतो, आणि त्याच्या संवेदकातून जाणारी एक रेषा काढलेली असते. पहिली पायरी म्हणजे चिप कुठे आहे ते शोधणे: पडद्यावरून एक छोटा चुंबक सरकवा आणि सर्वाधिक वाचन कुठे येते ते पाहा. पृथ्वीचे क्षेत्र आणि फोनचे स्वतःचे क्षेत्र आधी नोंदवले जाते, आणि मग वजा केले जाते.
मग चुंबक त्या रेषेवरून, संवेदकापासून सुमारे 3 ते 16 सेंटिमीटर अंतरापर्यंत, हलवले जातात, आणि प्रत्येक वाचनाची पाच सेकंदांची सरासरी घेतली जाते.
आकडे तपासण्यासाठी, चमूने चुंबकांची शक्ती स्वतंत्रपणे मोजली. चार घन एकावर एक रचून केलेली कांडी पृथ्वीच्या क्षैतिज क्षेत्रात — 21.5 मायक्रोटेस्ला, त्याच फोनने मोजलेले — मुक्तपणे झुलत असताना 0.89 सेकंदांच्या आवर्तकालाने दोलन करते. त्यावरून प्रत्येक घनासाठी 0.252 अँपिअर-चौरस मीटर इतके चुंबकीय आघूर्ण मिळते.
तीन, चार, पाच
एका चुंबकासाठी, अंतरांच्या चौपट श्रेणीत क्षेत्र 1/d³ नियम पाळते, आणि जुळवलेले घातांक 2.948 आणि 2.994 येतात. चुंबकाच्या अक्षावर, जुळवलेली शक्ती 50.95 नॅनोटेस्ला-घन मीटर आहे, तर मोजलेल्या आघूर्णावरून भाकीत केलेली 50; बाजूला, 24.64 विरुद्ध 25. या दोहोंचे गुणोत्तर, 2.07, दोन स्थानांदरम्यान सिद्धांताने भाकीत केलेला दोनचा गुणक पुन्हा दाखवते.
चतुर्ध्रुवाची चार मोजमापे 3.80 ते 4.18 दरम्यानचे घातांक देतात, जे 4 च्या भोवती एकवटलेले आहेत. अष्टध्रुव 4.66 ते 5.2 दरम्यानचे घातांक देतात, म्हणजे 5 च्या आसपास, आणि त्यांचे विचलन 0.34 पर्यंत जाते. प्रत्येक वेळी तेच चार चुंबक वापरले असले तरी, त्यांचे शक्ती-गुणक एका रचनेपासून दुसरीपर्यंत दहा पटींनी बदलतात: अष्टध्रुव भूमितीबाबत अतिशय संवेदनशील आहे. एका रचनेत दोन चुंबकांइतक्या रुंदीचा एक अंतरक (spacer) घातल्यावर तिचे क्षेत्र साधारण दुप्पट होते, सूत्राच्या भाकिताप्रमाणे.
अष्टध्रुव अवघड का आहे
अष्टध्रुव दोन्ही बाजूंनी कोंडीत सापडतो. फार जवळ, मालिकेतील पुढची, अधिक सूक्ष्म पदे अजूनही महत्त्वाची ठरतात — एका रचनेत 3 सेंटिमीटरवर 28% पर्यंत. फार दूर, कोणतीही छोटी अपूर्णता — एखादा चुंबक इतरांपेक्षा 5% अधिक शक्तिशाली असणे, किंवा अर्धा मिलिमीटर सरकलेला असणे — अधिक सावकाश क्षीण होणारा द्विध्रुव किंवा चतुर्ध्रुव मागे ठेवते, जो अखेरीस वर्चस्व गाजवतो. उपयुक्त खिडकी अरुंद आहे, आणि 10 ते 12 सेंटिमीटरपलीकडे अष्टध्रुव संवेदकाच्या गोंगाटात (noise) बुडून जातो. फोनमधील चिपचे स्थान, जे सुमारे 2 मिलिमीटरच्या अचूकतेने ज्ञात आहे, स्वतःची अनिश्चितता भर घालते.
लेखक ही कृती तीन तासांच्या एकाच प्रयोगशाळा सत्रासाठी किंवा एका छोट्या प्रकल्पासाठी सुचवतात: आधी द्विध्रुव, मग चतुर्ध्रुव, मग अष्टध्रुव. लेखकांनी लिहिल्याप्रमाणे, बहुतेक शिक्षण नियोजनादरम्यान घडते — कोणता घटक वाचायचा, चुंबक कसे जुळवायचे आणि कोणत्या अंतरांवर मोजमाप अर्थपूर्ण ठरते हे ठरवताना. फोन सोडल्यास, संपूर्ण संच म्हणजे चार छोटे चुंबक आणि एक आलेख कागद.
