दुसऱ्या तपासणीतही टिकले M87 चे वलय
कृष्णविवराच्या सावलीची पहिली प्रतिमा Event Horizon Telescope (EHT) कडून आली: पृथ्वीभर पसरलेल्या रेडिओ दुर्बिणी, ज्या एकत्र जोडून ग्रहाएवढ्या आकाराच्या एकाच तबकडीसारख्या (dish) काम करतात. मेसिए 87 (Messier 87) दीर्घिकेच्या गाभ्यात, तिने एक वलय दाखवले — M87* नावाच्या अतिप्रचंड कृष्णविवराभोवती गुरुत्वाकर्षणाने वाकवलेला आणि लालसर केलेला प्रकाश.
आकाशात हे वलय अतिशय लहान दिसते. ते पाहण्यासाठी आर्कसेकंदाच्या काही दशलक्षांश भागाइतकी सुस्पष्टता लागते — लेखकांच्या शब्दांत, साधारणपणे 1,000 किलोमीटरहून अधिक अंतरावरून दिसणाऱ्या माणसाच्या केसाचा कोन.
वलयावर प्रश्नचिन्ह का उभे राहिले
मूठभर तबकड्यांपासून बनलेली ग्रहाएवढी दुर्बीण जे नोंदवते त्यात प्रचंड उणिवा राहतात. शिवाय, प्रत्येक अँटेनाचे अंशांकन वातावरणातील वेगवान चढउतारांच्या विरुद्ध करावे लागते. अशा माहितीवरून प्रतिमा रचणे ही अनेक संभाव्य उत्तरे असलेली समस्या आहे, आणि वाटेत केलेल्या निवडींनुसार निकाल बदलतो.
त्यामुळे वेगवेगळ्या पद्धतींनी M87* चे वेगवेगळे बारीक तपशील दिले. काही बाहेरील विश्लेषणे आणखी पुढे गेली आणि त्यांनी वलयाच्या आकारालाच आव्हान दिले: पुरेसे रुंद दृष्टिक्षेत्र (field of view) घेतल्यावर, त्यांपैकी एकाने वलयाऐवजी एकाच लांबट तेजस्वी ठिपक्याला पसंती दिली.
अंशांकन बिघडवू न शकणारी मोजमापे
CSIRO (the Commonwealth Scientific and Industrial Research Organisation) आणि पश्चिम ऑस्ट्रेलिया विद्यापीठ (University of Western Australia) येथील सॅम्युएल लाय (Samuel Lai), नित्यानंदन त्यागराजन (Nithyanandan Thyagarajan), ओ. आयव्ही वाँग (O. Ivy Wong) आणि फोइवोस डियाकोगियानिस (Foivos Diakogiannis) यांनी 2017, 2018 आणि 2021 ची सार्वजनिक EHT माहिती पुन्हा हाती घेतली.
त्यांनी फक्त क्लोजर-अचले (closure invariants) ठेवली: अनेक अँटेनांमधील संकेतांचे असे संयोग ज्यांत प्रत्येक अँटेनाच्या अंशांकन-त्रुटी एकमेकांना रद्द करतात. जे उरते त्यात स्रोताच्या आकाराविषयी माहिती असते, आणि उपकरणांच्या लहरीपणाविषयी काहीही नसते.
यांचे प्रतिमेत रूपांतर करण्यासाठी, त्यांनी चमूने विकसित केलेला GenDIReCT हा अल्गोरिदम वापरला. शिकत असताना त्याने कधीही कृष्णविवर पाहिले नाही: त्याला मुख्यतः खगोलशास्त्राशी संबंध नसलेल्या सामान्य चित्रांवर, तसेच साध्या आकारांवर प्रशिक्षित केले गेले. पडताळणी म्हणून, चमूने एकही भौमितिक आकार न वापरताही त्याला प्रशिक्षित केले — पुनर्रचनांमध्ये लक्षणीय बदल झाला नाही. EHT च्या स्वतःच्या प्रतिमा-प्रक्रिया साखळीच्या (imaging pipeline) उलट, याला कोणत्याही सुरुवातीच्या प्रतिमेची गरज नाही. प्रत्येक प्रतिरूप खऱ्या निरीक्षणांवर चालवण्यापूर्वी सिम्युलेट केलेल्या माहितीवर तपासले गेले, आणि त्यानंतर त्याला हात लावला गेला नाही.
तेच वलय, तीनही वर्षी
अल्गोरिदमला कितीही दृष्टिक्षेत्र दिले तरी, प्रत्येक माहितीसंच सुमारे 40 मायक्रो-आर्कसेकंद व्यासाचे एक संहत वलय देतो. प्रत्येक वर्षीच्या सर्वोत्तम निरीक्षण-दिवशी — 11 एप्रिल 2017, 21 एप्रिल 2018 आणि 18 एप्रिल 2021 — वलय गोल आहे, आकार आणि दिशा यांत सुसंगत आहे, आणि दक्षिणेकडे किंवा नैऋत्येकडे सर्वाधिक तेजस्वी आहे.

2017, 2018 आणि 2021 मधील सर्वोत्तम निरीक्षण-दिवसांवरून पुन्हा रचलेले M87* चे वलय; खालची ओळ, EHT च्या नेहमीच्या सुस्पष्टतेपर्यंत धूसर केलेली. — आकृती 1, Lai et al. (2026), arXiv:2611.20418.
सरासरी व्यास 42.2 ± 1.5 मायक्रो-आर्कसेकंद आहे. याच अचलांवर थेट एक साधे भौमितिक वलय-प्रतिरूप जुळवणारी एक स्वतंत्र पद्धत 42.3 ± 1.1 देते. आधीच्या टीकाकारांनी नोंदवलेली दृष्टिक्षेत्राविषयीची संवेदनशीलता सर्वोत्तम दर्जाच्या माहितीवर नाहीशी होते; लेखकांच्या मते, ती कदाचित व्याप्तीतील उणिवांमुळे किंवा निकृष्ट माहितीमुळे आली होती.
तेजस्वी बाजूची दिशा मात्र बदलते: ती 2017 आणि 2018 दरम्यान फिरते, ज्याचे कारण लेखक कृष्णविवरात पडणाऱ्या द्रव्याच्या अशांत (turbulent) प्रवाहाला देतात. 2018 आणि 2021 मध्ये, ती दीर्घिकेच्या मोठ्या झोताशी (jet) अधिक जवळून जुळते.

प्रत्येक निरीक्षण-दिवसासाठी वलयाचा व्यास (वर) आणि दिशा (खाली), या पद्धतीनुसार (काळा) आणि EHT च्या पद्धतींनुसार (राखाडी). — आकृती 2, Lai et al. (2026), arXiv:2611.20418.
कृष्णविवराचे वजन करताना
वलयाचा आकार कृष्णविवराच्या वस्तुमानाबरोबर त्याच प्रमाणात वाढतो. EHT ने अंशांकित केलेली सिम्युलेशन्स नियम देतात: वस्तुमान आणि अंतर यांनी ठरणाऱ्या एका मूलभूत कोनाच्या सुमारे 11 पट वलय असते; इथे अंतर 16.8 मेगापार्सेक आहे. 6.6 अब्ज सूर्यांइतक्या कृष्णविवरासाठी तो कोन 3.9 मायक्रो-आर्कसेकंद आहे, आणि वलयाचे माप 42.7 असायला हवे.
मोजलेले वलय 6.5 ± 0.5 अब्ज सौर वस्तुमान देते. हे ताऱ्यांच्या गतीवरून केलेल्या आधीच्या अंदाजाशी, 6.6 अब्ज, जुळते. वायूच्या गतीवरून केलेल्या दुसऱ्या एका अंदाजाने 3.5 अब्ज दिले होते — म्हणजे केवळ 22.6 मायक्रो-आर्कसेकंदाचे वलय, मोजलेल्या वलयाच्या निम्म्या आकाराचे, आणि जे सुस्पष्टपणे वेगळे टिपणे EHT ला कठीण जाईल. मोजमाप ताऱ्यांच्या बाजूने कौल देते.
वलय काय सांगत नाही
प्रतिमांची सिम्युलेशन्सशी तुलना केल्यावर, सर्वोत्तम जुळणी आपल्या दिशेने रोखलेल्या झोतापासून सुमारे 20 अंश कोनातून दिसणाऱ्या दृश्यासाठी मिळते. सर्वोत्तम गुण स्वतःभोवती फिरणाऱ्या कृष्णविवराला पसंती देतात, पण ते किती वेगाने फिरते हे विश्लेषण सांगू शकत नाही. अवकाशातील रेडिओ तबकड्या एक दिवस वलयाची सर्वात बारीक रचना, ज्याला फोटॉन वलय (photon ring) म्हणतात, सुस्पष्टपणे पाहू शकतील आणि ते फिरणे थेट मोजू शकतील. याहून जवळचे पाऊल म्हणजे, जेम्स वेब अंतराळ दुर्बीण (James Webb Space Telescope) M87 च्या गाभ्यातील गतींचा मागोवा घेईल आणि वस्तुमानाचा अंदाज अधिक नेमका करेल.
