आयनांबरात उमटलेला Starship चा माग
दिशादर्शन उपग्रहांच्या संकेतांना आयनांबर (ionosphere) ओलांडावे लागते — वरच्या वातावरणाचा तो भाग ज्यात मुक्त इलेक्ट्रॉन आणि आयन असतात. जमिनीवरील ग्राही (receivers) त्या संकेतांचा वापर करून प्रत्येक दृष्टिरेषेवरील एकूण इलेक्ट्रॉन प्रमाण (total electron content) मोजू शकतात. दहा मिनिटांतील मंद कल काढून टाकला, की उरतात ते लहान तरंग, जे TECU नावाच्या एककात मोजले जातात: प्रति चौरस मीटर 10¹⁶ इलेक्ट्रॉन.
रॉकेट असे तरंग निर्माण करतात हे आधीच ज्ञात आहे. पुढे सरकणारे निष्कास-लोट (exhaust plumes) V आकाराचे विक्षोभ मागे सोडतात, आणि 18 नोव्हेंबर 2023 रोजीच्या एका Starship उड्डाणासाठीही अशीच भूमिती नोंदवली गेली होती.
इंजिने बंद असतानाची अग्रलाट
Starship ने आपल्या 14 व्या उड्डाणासाठी 28 सप्टेंबर 2026 रोजी Starbase, Texas येथून झेप घेतली. ट्रॉम्सो (Tromsø) येथील UiT The Arctic University of Norway मधील भौतिकशास्त्रज्ञ युहा व्हिएरिनेन (Juha Vierinen) यांनी त्या दिवसाची माहिती HEIMDALL मध्ये तपासली — जगभरातील अनेक जाळ्यांमधील ग्राहींची माहिती एकत्र करणारा एक माहितीसंच (database).
13:09 आणि 13:11 UTC वाजता, दक्षिण अमेरिकेवरून जाणाऱ्या यानाच्या मार्गावर एक अरुंद अग्रलाटेसारखा विक्षोभ दिसतो: अधिक आणि कमी इलेक्ट्रॉनांचे आलटून पालटून येणारे पट्टे, जे यान पुढे सरकत असताना मार्गापासून दूर पसरतात. हे विनाप्रणोदन टप्प्यात (coast phase) घडले, इंजिने बंद असताना, इंजिनच्या एका छोट्या प्रज्वलनापूर्वी. 14:47 UTC वाजता एक नवा विक्षोभ दिसतो, दक्षिण अमेरिकेवरून होणाऱ्या पुढच्या फेरीत, कक्षेतून उतरण्यासाठीच्या प्रज्वलनाच्या (deorbit burn) सुमारे 14 मिनिटे आधी.

28 सप्टेंबर 2026 रोजी मोजलेले इलेक्ट्रॉन-प्रमाणातील तरंग: दक्षिण अमेरिकेवरील अग्रलाट 13:09 आणि 13:11 UTC वाजता ठळकपणे दिसते आणि 14:47 वाजता परत येते. — आकृती 3, Vierinen (2026), arXiv:2611.20379.
यामुळे एक भौतिक कोडे उभे राहते. या उंचीवर हवा इतकी विरळ असते की एक रेणू दुसऱ्या रेणूवर आदळण्यापूर्वी बराच लांब प्रवास करतो. अंतराळयानाचे कवच त्या अंतराच्या तुलनेत लहान असते, त्यामुळे ते वायूला द्रवासारखे पुढे ढकलत न नेता त्यातून पार होते. बहुतेक अंतराळयाने अशी कोणतीही लाट मागे सोडत नाहीत. केवळ कवच पुरेसे असते, तर अशा खुणा सर्वत्र दिसल्या असत्या.
नऊ मीटरच्या कवचाभोवती दहा किलोमीटर वायू
उड्डाणाचा व्हिडिओ एक सुगावा देतो: विनाप्रणोदन टप्प्यात, यानातून पदार्थाचा एक तेजस्वी लोट सतत बाहेर पडत राहतो. व्हिएरिनेन याचा अर्थ न जळलेले प्रणोदक (unburned propellant) बाहेर सोडले जात आहे असा लावतात, आणि त्याचे प्रतिरूप वायुरूप मिथेन आणि ऑक्सिजन म्हणून तयार करतात. हा वायू कोणता आहे, किंवा तो किती आहे, हे प्रतिमांतून दिसत नाही.
यानाने सोडलेला वायू हवेच्या सापेक्ष साधारण कक्षीय वेगाने बाहेर पडतो. तो पसरत असताना आणि भोवतालच्या रेणूंवर आदळत असताना, तो त्यांना संवेग आणि ऊर्जा देतो — कवचापेक्षा कितीतरी मोठ्या क्षेत्रावर. ज्वलनाची गरज नाही: ऊर्जा वायूच्या स्वतःच्या गतीतून येते.
ही कल्पना तपासण्यासाठी, व्हिएरिनेन यांनी, रेणू-दर-रेणू, हवेच्या सापेक्ष 7.6 किलोमीटर प्रति सेकंद वेगाने जाणाऱ्या दर सेकंदाला 10 किलोग्रॅम वायूच्या उत्सर्जनाचे सिम्युलेशन केले, ब्राझीलच्या 265 किलोमीटर वर आढळणाऱ्या परिस्थितीत. तिथे, एक रेणू दोन टकरींदरम्यान सरासरी 1.94 किलोमीटर प्रवास करतो. निकाल: 90% ऊर्जा 11.4 किलोमीटर रुंद क्षेत्रात दिली जाते — साधारण 10 किलोमीटर, 9 मीटरच्या कवचाच्या तुलनेत.
संगणकावरील माग
हा नमुना नंतर वातावरणाच्या एका त्रिमितीय प्रतिरूपात वस्तुमान, संवेग आणि ऊर्जेचा एक हलता स्रोत बनला; हे प्रतिरूप आयनांबरातील आयनांशी जोडलेले आहे. तो स्रोत यानाच्या खऱ्या मार्गाला अनुसरतो, जो 489 संग्रहित स्थानांवरून पुन्हा रचला गेला. वायू सोडणे प्रक्षेपणानंतर 502 सेकंदांनी सुरू होते आणि दर सेकंदाला 10 किलोग्रॅम या दराने चालू राहते.
दक्षिण अमेरिकेवर, प्रतिरूप निरीक्षणांसारख्याच एकूण आकाराची एक लांबट अग्रलाट निर्माण करते, जिचे पट्टे दर सेकंदाला कित्येकशे मीटर वेगाने बाहेरच्या दिशेने सरकतात. आयाम (amplitudes) एकाच श्रेणीचे आहेत: मार्गावर सर्वात पुढे असलेल्या दोन छेदांवर, तरंगांचे माप माहितीत 0.032 आणि 0.021 TECU, तर प्रतिरूपात 0.015 आहे, कोणत्याही समायोजन घटकाशिवाय. प्रतिरूप दुसऱ्या फेरीतही एक विक्षोभ परत आणते.

त्याच वेळा, दर सेकंदाला 10 किलोग्रॅम मिथेन आणि ऑक्सिजन सोडले जात असताना सिम्युलेट केलेल्या: यानाच्या मागे एक लांब माग पसरत जातो. — आकृती 5, Vierinen (2026), arXiv:2611.20379.
प्रतिरूप कुठे कमी पडते
उत्तर अमेरिकेवर, चढाईदरम्यान, सिम्युलेट केलेले तरंग खूपच दुर्बळ आहेत: 0.00037 आणि 0.0016 TECU, तर निरीक्षणात 0.012 आणि 0.032. दर सेकंदाला 10 किलोग्रॅम हा दर एक परिदृश्य (scenario) आहे, मोजमाप नाही. आणि केवळ लाटेच्या आकारावरून ध्वनी-लहर आणि गुरुत्व-लहर (gravity wave) यांच्यातील फरक सांगता येत नाही.
म्हणून व्हिएरिनेन वायू सोडण्याला एक पुरेसे स्पष्टीकरण म्हणून मांडतात, घटनेची एकमेव पुनर्रचना म्हणून नव्हे. एक भाग अजून तपासलेला नाही: मिथेन आणि ऑक्सिजन आयनांशी अभिक्रियाही करू शकतात आणि इलेक्ट्रॉन किती वेगाने नाहीसे होतात ते बदलू शकतात. एकाच उत्सर्जनावरून, केवळ टकरींसह, केवळ रासायनिक अभिक्रियांसह, आणि दोन्हींसह केलेली सिम्युलेशन्स प्रत्येकाचा वाटा किती आहे हे निश्चित करतील.
