अवकाश आणि खगोलशास्त्रप्रीप्रिंटडेटा विश्लेषणवाचनासाठी ३ मिनिटे

फुलपाखरू-संग्राहकाचे सूत्र सांगते: वैश्विक रेडिओ पुनरावर्ती स्रोत लवकर मंदावतात

जलद रेडिओ स्फोट (fast radio bursts) म्हणजे इतर दीर्घिकांमधून येणारे, काही मिलिसेकंद टिकणारे रेडिओ झोत. त्यांचे बहुतेक स्रोत एकदाच दिसले आहेत. एक लहान अंश पुनःपुन्हा स्फोट करतो. असा स्रोत किती काळ सक्रिय राहतो, हा तो नेमका काय आहे याचा एक महत्त्वाचा धागा आहे, पण संपूर्ण समूहासाठी हे फारसे ज्ञात नव्हते: चांगला अभ्यास झालेले मोजके पुनरावर्ती स्रोत जवळचे आहेत किंवा असाधारणपणे सक्रिय आहेत.

कोणीही न पकडलेल्या फुलपाखरांची मोजणी

तैवानमधील ताइचुंग येथील नॅशनल चुंग शिंग विद्यापीठातील (National Chung Hsing University) शोतारो यामासाकी (Shotaro Yamasaki) यांनी सांख्यिकीच्या एका जुन्या शाखेचा आधार घेतला: न पाहिलेल्या प्रजातींचा अंदाज (unseen species estimation). 1943 मधील एका अभ्यासात, संशोधकांनी एका संग्राहकाने मलायामध्ये दोन वर्षांत पकडलेल्या फुलपाखरांचा विचार केला. एकदा, दोनदा, अशा प्रकारे पकडलेल्या प्रजातींच्या संख्येवरून त्यांनी प्रश्न विचारला की आणखी एका मोहिमेत किती नव्या प्रजाती सापडतील. हाच तर्क पुढे शेक्सपिअरला (Shakespeare) ठाऊक असलेले पण कधीही न वापरलेले किती शब्द होते, आणि कृत्तिकांमधील (Pleiades) किती उद्रेकी तारे (flare stars) अजून उद्रेक पावले नव्हते, याचा अंदाज बांधण्यासाठी वापरला गेला.

त्याच्या केंद्रस्थानी एक सर्वसमता (identity) आहे: रॉबिन्स सूत्र (Robbins formula, 1956). प्रत्येक प्रजाती स्थिर दराने पकडली जात असेल, तर k + 1 वेळा पकडलेल्या प्रजातींची संख्या सांगते की k वेळा पकडलेल्या प्रजाती पुढच्या मोहिमेत किती नमुने देतील — सामान्य आणि दुर्मीळ प्रजातींचे मिश्रण कसेही असो.

फुलपाखरांचे जाळे बनलेली दुर्बीण

रेडिओ सर्वेक्षणही असेच चालते. दुर्बीण स्फोट गोळा करते; प्रत्येक स्रोत एका प्रजातीची भूमिका बजावतो. पण इथेच मेख आहे: फुलपाखराची प्रजाती पुढच्या मोहिमेतही तिथेच असते, तर रेडिओ स्रोत बंद पडू शकतो.

म्हणून यामासाकी यांनी सूत्राच्या गृहीतकालाच मोजण्याची गोष्ट बनवले. मधे अंतर असलेल्या 180 दिवसांच्या दोन कालखिडक्या घ्या. पहिल्या खिडकीत एकदा, दोनदा किंवा तीनदा दिसलेले स्रोत मोजा, आणि तेच स्रोत दुसऱ्या खिडकीत किती स्फोट देतील याचे सूत्र वापरून भाकीत करा. मग निरीक्षणात दिसलेल्याला भाकीत केलेल्याने भागा. अंतर कितीही असो, स्थिर स्रोतांचे गुणोत्तर 1 येते. अंतर वाढेल तसे घटणारे गुणोत्तर म्हणजे स्रोत शांत होत आहेत.

स्रोत किती वेळा स्फोट करतात किंवा ते किती दूर आहेत याबद्दल या पद्धतीला कोणतेही गृहीतक लागत नाही. माहिती: संपूर्ण उत्तर आकाशावर दररोज लक्ष ठेवणाऱ्या CHIME/FRB सर्वेक्षणाची दुसरी सूची — पाच वर्षांतील 3,641 स्रोतांमधील 4,539 स्फोट, त्या स्रोतांपैकी 83 ज्ञात पुनरावर्ती स्रोत. छाननीनंतर 2,686 स्रोत उरतात, त्यांपैकी 62 एकापेक्षा अधिक वेळा आढळलेले.

एका वर्षानंतर निम्मे स्फोट गायब

  • 60 दिवसांपर्यंतच्या अंतरांसाठी गुणोत्तर 1 च्या जवळ राहते: सूत्र चालते.
  • एका वर्षाला ते 0.57 पर्यंत घसरते. 900 दिवसांपर्यंत ते निम्म्याच्या आसपास राहते, आणि सुमारे तीन वर्षांना 0.36 वर पोहोचते.
  • स्थिर स्रोतांच्या 10,000 सिम्युलेट केलेल्या सूचींपैकी एकही इतकी खाली घसरत नाही.
  • कधीही न थांबणारे पण यादृच्छिकपणे लुकलुकणारे स्रोतही अपयशी ठरतात — जोपर्यंत ते आपला बहुतेक वेळ शांत राहत नाहीत.

ही घसरण उपकरणामुळे होणारा परिणाम नाही: ही पद्धत अगदी नव्या स्रोतांच्या संख्येवरून दुर्बिणीच्या संवेदनशीलतेतील बदल मोजते, आणि त्यांच्यासाठी दुरुस्ती करते.

शांत होण्याचे तीन मार्ग

तीन साधी चित्रे माहितीशी तितक्याच चांगल्या प्रकारे जुळतात:

  1. प्रत्येक स्रोत सुमारे 2.9 वर्षे जगतो, मग कायमचा थांबतो;
  2. स्रोत चालू-बंद होतात, सुमारे 800 दिवसांच्या सक्रिय टप्प्यांसह;
  3. बहुतेक स्रोत अल्पायुषी असतात (सुमारे 500 दिवस), तर सुमारे 30% चालू राहतात.

खात्री पटवणारी चाचणी: सर्वेक्षणाच्या केवळ पहिल्या 1,100 दिवसांशी जुळवलेली प्रतिरूपे, त्यांनी कधीही न पाहिलेल्या शेवटच्या 738 दिवसांत गुणोत्तर कसे घसरत राहते याचे अचूक भाकीत करतात. स्थिर स्रोत कोणत्याही घसरणीचे भाकीत करत नाहीत.

तिन्ही चित्रे एक ते तीन वर्षांत ओसरणाऱ्या सक्रियतेकडे निर्देश करतात. आपल्या आकाशगंगेतील मॅग्नेटारच्या (magnetars) वयांपेक्षा हे कितीतरी कमी आहे, असे यामासाकी नमूद करतात — म्हणून पुनरावर्ती स्रोत हा आयुष्यभर सक्रिय असलेला मॅग्नेटार असण्यापेक्षा एका अल्पकालीन सक्रिय पर्वात पकडलेला मॅग्नेटार असण्याची शक्यता अधिक आहे. याचा अर्थ असाही की काही “एकदाच दिसलेले” स्रोत हे आधीच शांत झालेले पुनरावर्ती स्रोत असू शकतात.

ते टिकून आहेत तोवर पकडा

दहा वर्षांचे CHIME सर्वेक्षण, किंवा अधिक संवेदनशील दुर्बीण, एकाच आयुर्मानाचे चित्र इतर दोन चित्रांपासून वेगळे ओळखू लागेल. दीर्घकाळ शांत राहिलेले पुनरावर्ती स्रोत आपल्या जुन्या स्थानांवर परत येतील, असे भाकीत केवळ चालू/बंद (on/off) चित्रच करते. दरम्यान, शोधनिबंधाचा शेवट एका व्यावहारिक सल्ल्याने होतो: नवे पुनरावर्ती स्रोत सापडल्यानंतर लगेच त्यांचा पाठपुरावा करा, कारण आज दिसणारे अनेक स्रोत “आपण परत येईपर्यंत कदाचित शांत झालेले असतील.”