CÔNG THỨC CỦA NGƯỜI SƯU TẦM BƯỚM CHO THẤY CÁC NGUỒN VÔ TUYẾN VŨ TRỤ LẶP LẠI NHANH CHÓNG TẮT DẦN
Chớp sóng vô tuyến nhanh (fast radio bursts) là những chớp vô tuyến kéo dài vài mili giây, đến từ các thiên hà khác. Phần lớn nguồn của chúng chỉ được nhìn thấy một lần. Một phần nhỏ lặp lại. Một nguồn như vậy duy trì hoạt động bao lâu là manh mối then chốt cho biết nó là gì, nhưng đối với toàn bộ quần thể thì điều này còn ít được biết: số ít nguồn lặp lại được nghiên cứu kỹ đều ở gần hoặc hoạt động mạnh bất thường.
Đếm những con bướm chưa ai bắt được
Shotaro Yamasaki, tại Đại học Quốc gia Trung Hưng (National Chung Hsing University) ở Đài Trung, Đài Loan, đã tìm đến một nhánh thống kê lâu đời: ước lượng số loài chưa quan sát được (unseen species estimation). Trong một nghiên cứu năm 1943, các nhà nghiên cứu xem xét những con bướm mà một nhà sưu tầm đã bắt được ở Malaya trong hai năm. Từ số loài bắt được một lần, hai lần, v.v., họ đặt câu hỏi một chuyến đi nữa sẽ tìm thấy bao nhiêu loài mới. Lối lập luận tương tự về sau được dùng để ước lượng Shakespeare biết bao nhiêu từ mà không bao giờ dùng đến, và có bao nhiêu sao lóe sáng (flare star) trong cụm sao Tua Rua (Pleiades) chưa từng lóe sáng.
Đẳng thức trung tâm của phương pháp là công thức Robbins (1956). Nếu mọi loài đều bị bắt với một tốc độ ổn định, thì số loài bắt được k + 1 lần cho bạn biết những loài bắt được k lần sẽ cho bao nhiêu mẫu vật trong chuyến đi tiếp theo — bất kể tỷ lệ giữa loài phổ biến và loài hiếm ra sao.
Một kính thiên văn như một chiếc vợt bắt bướm
Một cuộc khảo sát vô tuyến hoạt động theo cùng cách đó. Kính thiên văn thu thập các chớp; mỗi nguồn đóng vai một loài. Vấn đề là: một loài bướm vẫn còn đó trong chuyến đi tiếp theo, còn một nguồn vô tuyến thì có thể đã tắt.
Vì vậy Yamasaki biến giả định của công thức thành chính đại lượng cần đo. Lấy hai cửa sổ 180 ngày cách nhau một khoảng thời gian. Đếm các nguồn được thấy một, hai hoặc ba lần trong cửa sổ thứ nhất, và dùng công thức để dự đoán chính những nguồn đó sẽ phát ra bao nhiêu chớp trong cửa sổ thứ hai. Sau đó chia số quan sát được cho số dự đoán. Các nguồn ổn định cho tỷ số bằng 1, bất kể khoảng cách thời gian là bao nhiêu. Một tỷ số giảm dần khi khoảng cách thời gian tăng lên có nghĩa là các nguồn đang lặng dần.
Phương pháp này không cần giả định nào về tần suất phát chớp của các nguồn hay khoảng cách từ chúng đến chúng ta. Dữ liệu: danh mục thứ hai của cuộc khảo sát CHIME/FRB, vốn quan sát toàn bộ bầu trời phía bắc mỗi ngày — 4.539 chớp từ 3.641 nguồn, trong đó có 83 nguồn lặp lại đã biết, trong năm năm. Sau khi làm sạch, còn lại 2.686 nguồn, 62 nguồn trong số đó được phát hiện nhiều hơn một lần.
Thiếu một nửa số chớp sau một năm
- Với khoảng cách thời gian tới 60 ngày, tỷ số vẫn gần bằng 1: công thức đúng.
- Ở mốc một năm, tỷ số giảm xuống 0,57. Nó giữ ở mức gần một nửa cho tới 900 ngày và đạt 0,36 ở khoảng ba năm.
- Trong số 10.000 danh mục mô phỏng gồm các nguồn ổn định, không danh mục nào giảm xuống thấp đến vậy.
- Các nguồn không bao giờ ngừng nhưng chập chờn ngẫu nhiên cũng không khớp — trừ khi chúng im lặng phần lớn thời gian.
Sự sụt giảm này không phải do hiệu ứng thiết bị: phương pháp đo những thay đổi về độ nhạy của kính thiên văn từ số lượng các nguồn hoàn toàn mới, và hiệu chỉnh cho những thay đổi đó.
Ba cách để lặng đi
Ba bức tranh đơn giản khớp với dữ liệu tốt như nhau:
- mọi nguồn sống khoảng 2,9 năm, rồi ngừng hẳn;
- các nguồn bật và tắt, với các pha hoạt động kéo dài khoảng 800 ngày;
- phần lớn nguồn có đời sống ngắn (khoảng 500 ngày) trong khi khoảng 30% tiếp tục hoạt động.
Phép thử có sức thuyết phục: các mô hình chỉ được khớp với 1.100 ngày đầu tiên của cuộc khảo sát đã dự đoán đúng cách tỷ số tiếp tục giảm trong 738 ngày cuối, những ngày mà chúng chưa từng thấy. Các nguồn ổn định thì không dự đoán sự sụt giảm nào cả.
Cả ba đều chỉ ra một hoạt động suy giảm trong vòng một đến ba năm. Khoảng thời gian đó ngắn hơn nhiều so với tuổi của các sao từ (magnetar) trong Thiên hà của chúng ta, tác giả lưu ý — vì vậy một nguồn lặp lại nhiều khả năng là một sao từ bị bắt gặp trong một đợt hoạt động ngắn hơn là trong suốt cả đời nó. Điều đó cũng có nghĩa là một số nguồn “chỉ xuất hiện một lần” có thể là những nguồn lặp lại đã lặng đi.
Bắt chúng khi còn kịp
Một cuộc khảo sát CHIME kéo dài mười năm, hoặc một kính thiên văn nhạy hơn, sẽ bắt đầu phân biệt được bức tranh một vòng đời duy nhất với hai bức tranh còn lại. Chỉ có bức tranh bật/tắt dự đoán rằng những nguồn lặp lại im lặng lâu ngày sẽ quay trở lại ở vị trí cũ. Trong khi chờ đợi, bài báo kết thúc bằng một lời khuyên thực tế: hãy theo dõi các nguồn lặp lại mới ngay sau khi chúng được phát hiện, vì nhiều nguồn được thấy hôm nay “có thể đã lặng đi vào lúc chúng ta quay lại.”
