7 گھنٹیاں دی وِتھ نال دو کششی لہراں، تے اک سپرنووا

جدوں کوئی بھارا تارا ڈھہندا اے، تے اوہ اک سپرنووا (supernova) بن کے پھٹدا اے تے اپنے پچھے اک نیوٹران تارا یا بلیک ہول چھڈ جاندا اے۔ جے ایہہ باقی بچیا ٹکڑا کسے موزوں دوہرے نظام (binary) وچ ہووے، تے اوہ کسے دن اپنے ساتھی نال رَل سکدا اے تے پوری کائنات وچ کششی لہراں (gravitational waves) گھل سکدا اے۔ پر اوہ دن عام طور تے دھماکے توں بہت چِر بعد آؤندا اے: گھٹ توں گھٹ لگ بھگ 100,000 سال۔ پہلاں ڈھہنا، ٹکر بہت بعد — ایہہ اے معیاری تصویر۔

حالیہ مشاہدیاں نے ایہنوں دھندلا کرنا شروع کر دتا اے۔ کجھ گاما شعاعی چمکاں (gamma-ray bursts) اکو ویلے اک ٹکر تے اک ڈھہن ورگیاں لگدیاں نیں، تے «Type IIb» قسم دے دو سپرنووا — اوہناں تاریاں دے دھماکے جیہناں دی بہتی ہائیڈروجن لہہ چکی ہووے — 2025 وچ مدھم کششی لہراں دے امیدواراں دے نال ویچارے گئے، بغیر کسے پکے نتیجے دے۔ اک خیال اجیہے معاملیاں دی وضاحت کر سکدا اے: تیزی نال گھمدے ہوئے ڈھہندے تارے وچ، نویں جمے بلیک ہول دوالے گھمدی مادے دی سنگھنی ڈسک ٹکڑیاں وچ ٹٹ سکدی اے، جو فیر گھنٹیاں دے اندر اک دوجے نال رَل جاندے نیں یا بلیک ہول وچ ڈگ پیندے نیں۔

پرانے ریکارڈاں وچ اک کھوج

چین دی Henan Academy of Sciences توں Sheng Yang، Beijing Normal University توں Zong-Hong Zhu، تے چین، تائیوان، امریکہ، آسٹریلیا، اٹلی تے سویڈن دے 23 ساتھیاں نے باقاعدہ کھوج کیتی۔ اوہناں نے LIGO، Virgo تے KAGRA ڈیٹیکٹراں دے اپریل 2019 توں جنوری 2025 تیکر جاری کیتے عوامی الرٹ لئے — جیہناں وچوں 43 وچ کسے نیوٹران تارے دے شامل ہون دا کجھ امکان سی — تے Zwicky Transient Facility دے لبھے 676 لاہے ہوئے (stripped) سپرنووا۔ اوہناں نے اجیہے سپرنووا لبھے جو کسے الرٹ دے آکاش دے ٹکڑے دے اندر ہون تے اوہدے 10 توں 30 دن بعد اپنے سکھر اُتے اپڑن۔

کھوج نے دو جوڑ لبھے — دوویں اکو سپرنووا نال، SN 2019rsq۔ ایہہ 10 ستمبر 2019 دے دو الرٹاں نوں جوڑدا اے: S190910d، فیر S190910h، 7.1 گھنٹے بعد۔ اوس ویلے، ہر الرٹ نے اپنی وکھری پیروی (follow-up) شروع کیتی سی؛ سپرنووا تے ہفتیاں بعد لبھیا گیا۔ ایہہ تِکڑی صرف پچھوں مڑ کے ویکھن نال ای ساہمنے آئی۔

S190910d (سلیٹی) تے S190910h (سنتری) دے آکاش دے ٹکڑے اوتھے اک دوجے اُتے چڑھدے نیں جتھے SN 2019rsq اے (لال ڈبا، اوہدی گلیکسی سجے اُتے)؛ سجے تھلے، اوہناں دیاں دوری دیاں حداں سپرنووا دے 140.6 میگاپارسیک (لال لکیر) نال میل کھاندیاں نیں۔ — شکل 1، Yang et al. (2026)، arXiv:2611.00440۔

ایہہ جوڑا کِنا نایاب اے؟

ویلے وچ اک دوجے دے نیڑے الرٹ ہوندے رہندے نیں۔ پر دوویں آکاش دے ٹکڑے تن پاسیاں (three dimensions) وچ وی اک دوجے اُتے چڑھدے نیں: اوہناں دیاں دوری دیاں حداں آپس وچ وی ملدیاں نیں تے سپرنووا دی دوری، 140.6 میگاپارسیک، نال وی۔ ایہہ ناپن لئی کہ ایہہ کِنا اَنوکھا اے، ٹیم نے الرٹاں دیاں تریخاں اک ملین واری رَلائیاں (shuffled)۔ ویلے تے تھاں وچ اینا نیڑے اک بے تعلق جوڑا 7.6 × 10⁻⁵ دے امکان نال نکلیا، لگ بھگ 13,000 وچوں اک۔ 43 الرٹاں وچوں، دس جوڑے اک دوجے توں 5 دناں دے اندر سن، پر صرف تن 3D وچ اک دوجے اُتے چڑھدے سن، تے ایس اک وچ سب توں چھوٹی دیر سب توں وڈے میل نال اکٹھی سی۔

دوجے پاسے، اکلا سپرنووا حیران کن نہیں: ایس گل دا امکان کہ کوئی بے تعلق Type IIb اوس ویلے اوس حجم وچ پھٹے لگ بھگ 35% اے۔ اَنوکھی گل سگنلاں دا جوڑا اے؛ سپرنووا اوہ ڈھہندا تارا دیندا اے جو اوہناں نوں آپس وچ جوڑ سکدا اے۔

دوویں سگنل کمزور نیں۔ دوبارہ جانچے جان تے، دوویں اصلی سگنل لگدے نیں تے آلے دوالے دے ڈیٹا دے پچھوکڑ دے شور (background noise) توں اُتے کھڑے نیں، پر کوئی وی پکی کھوج (confident detection) نہیں گِنیا جاندا۔ اک آزاد ٹیم پہلاں ای پہلے سگنل نوں لبھ چکی سی، 58% امکان نال کہ اوہ فلکیاتی (astrophysical) اے۔

ہر سگنل کیہ دسدا اے

سگنلاں وچ رَلن والیاں شیواں دیاں کمیتاں لکیاں ہوندیاں نیں۔ S190910d بہت اَن برابر لگدا اے: لگ بھگ 34 سورجی کمیت تے لگ بھگ 3 دا ساتھی۔ S190910h ہولا اے: لگ بھگ 2.5 تے 1.3 سورجی کمیت، جو نیوٹران تاریاں لئی عام اے۔

SN 2019rsq، جو 1 اکتوبر 2019 نوں Pan-STARRS سروے نے لبھیا، پہلے سگنل توں لگ بھگ 24 دن بعد اپنے سکھر اُتے اپڑیا — جے تارا اوسے ویلے ڈھیا ہووے تے Type IIb لئی ایہہ چڑھن دا عام ویلا اے۔ ڈیٹا دھماکے دی ٹھیک تریخ نہیں دس سکدا، پر اوہ ماڈل جو ایہنوں S190910d دے تن دناں دے اندر رکھدے نیں اوہدی روشنی نوں دوہرا دیندے نیں۔ ایہہ سپرنووا تیز قسم دا اے، تے اک چھیڑی ہوئی گلیکسی دی مدوجزری پوچھل (tidal tail) اُتے اے جیہدے وچ تارے بن رہے نیں۔

اک تارا، کئی ٹکراں؟

تجویز کیتا گیا منظرنامہ: اک گھمدا تارا ڈھہ کے اک بلیک ہول بن جاندا اے جیہدی ڈسک ٹکڑیاں وچ ٹٹ جاندی اے (1)؛ 3 سورجی کمیت دا اک ٹکڑا 34 سورجی کمیت والے بلیک ہول وچ ڈگدا اے، S190910d (2)؛ دو ہولے ٹکڑے 7.1 گھنٹے بعد رَل جاندے نیں، S190910h (3)؛ بعد دے ٹاکرے دیر نال سگنل پیدا کر سکدے نیں (4)۔ — شکل 4، Yang et al. (2026)، arXiv:2611.00440۔

ٹیم اک سانجھا مڈھ تجویز کردی اے۔ اک تیزی نال گھمدا بھارا تارا ڈھہ کے کئی دہاں سورجی کمیت دا اک بلیک ہول بن جاندا اے، جیہدے دوالے اک ڈسک ہوندی اے جو ٹکڑیاں وچ ٹٹ جاندی اے۔ لگ بھگ 3 سورجی کمیت تیکر ودھیا اک ٹکڑا چکر کھاندا ہویا وچکارلے بلیک ہول وچ جا ڈگدا اے: ایہہ اے S190910d۔ ڈسک وچ کسے ہور تھاں، دو ہولے ٹکڑے جوڑا بنا کے رَل جاندے نیں: ایہہ اے S190910h۔ حساب نال کڈھے گئے چکر کھان دے ویلے — لگ بھگ اک گھنٹے توں کئی گھنٹیاں تیکر — 7.1 گھنٹیاں دی وِتھ نوں سوکھیاں ای ڈھک لیندے نیں۔

لکھاری محتاط رہندے نیں۔ امکان اوہناں ساریاں کھوجاں دا حساب نہیں رکھدے جو کیتیاں جا سکدیاں سن، تے پنج دن بعد اوسے وسیع علاقے وچ ویکھی گئی اک لمی گاما شعاعی چمک (long gamma-ray burst) ثبوت نہیں گِنی گئی۔ ریڈیو سرویاں نوں کجھ نہیں دسیا، جیہدے نال اک طاقتور، لمے چِر تیکر چلن والی دھار (jet) دا امکان گھٹ جاندا اے۔ بھاویں SN 2019rsq اک نایاب اتفاق ہووے یا اوس تارے دی پہلی مثال جیہنے مردیاں ہویاں کئی کششی لہراں دے سگنل چھڈے، اگلے مشاہداتی دَور (observing runs)، آکاش دے وسیع سرویاں نال رَل کے، دسن گے کہ کیہ اجیہے جھرمٹ لبھدے رہندے نیں۔