JÜPİTER'İN KUTUP SİKLONLARININ HEPSİ BİRBİRİNE BENZEMİYOR
NASA’nın Juno uzay aracı Jüpiter’in kutuplarına ilk kez yukarıdan baktığında, kimsenin daha önce görmediği bir şey buldu: her kutupta, merkezdeki bir siklonun çevresinde dönen bir siklon çokgeni. Kuzey kutbunda, C1’den C8’e kadar adlandırılan sekiz “kutup çevresi siklon”, kuzey kutup siklonunun çevresinde bir sekizgen oluşturuyor. Bu yapı, kayalık gezegenlerin gelip geçici kutup girdaplarından da, Satürn’ün altıgen kutup girdabından da belirgin biçimde farklı.
Modeller, böyle bir örgünün nasıl oluştuğunu ve nasıl kararlı kaldığını, çoğunlukla girdapları ince, iki boyutlu dönen yapılar olarak ele alarak açıklamaya çalıştı. Çokgeni yeniden üreten tek üç boyutlu model, kutup girdaplarının çevrelerinden 20 ila 35 kelvin kadar daha soğuk olduğunu öngörüyor. Ama bu siklonların ne kadar derine indiğini ya da bulut tepelerinin altında ne bulunduğunu kimse bilmiyordu.
Bulutların altını dinlemek
Michigan Üniversitesi’nden, NASA’nın Jet İtki Laboratuvarı’ndan ve başka kurumlardan Jiheng Hu, Cheng Li ve meslektaşları, Juno’nun Mikrodalga Radyometresi’ne başvurdu. Bu alet, 600 megahertz’ten 22 gigahertz’e kadar altı frekansta dinliyor; her frekans farklı bir derinlikten geliyor, bulut tepelerinin yaklaşık 300 kilometre altına kadar.
16 Mayıs 2023’teki 51. yakın geçişinden itibaren Juno’nun yörüngesi onu kuzey kutbuna giderek daha çok yaklaştırdı: bulutların 4.000 kilometreden daha az yukarısına. Mayıs 2024’e kadar süren on bir geçiş boyunca radyometre kutup bölgesinin haritasını çıkardı. Sekiz siklon neredeyse hiç yer değiştirmediği için — bir yılda 500 kilometreden az — geçişler, pikselleri yaklaşık 400 kilometre genişliğinde olan haritalarda birleştirilebildi. Ancak en düşük iki frekans, Jüpiter’in kutup ışıklarından gelen salımın altında kaldı ve bir kenara bırakılmak zorunda kalındı.
Sekiz parlak nokta
Haritalarda sekiz siklon, mikrodalgada çevredeki atmosferden daha parlak görünen, 4.000 ila 5.000 kilometre genişliğinde diskler olarak öne çıkıyor: amonyak bulutlarının yakınında 3 kelvine kadar, suyun yoğuştuğu düzey civarında ise yaklaşık 5 kelvin daha parlak. Karşıtlık daha derinde soluyor.
İki gruba ayrılıyorlar. C1, C3, C4, C5 ve C7 siklonları parlak; C2, C6 ve C8 daha sönük. Bu, Juno’nun kamerasının gösterdiğiyle örtüşüyor: ilk beşi iyi biçimlenmiş ve “dolu” görünüyor, diğer üçü daha düzensiz.
Sıcak yürekler mi, eksik amonyak mı?
Mikrodalga parlaklığı iki anlama gelebilir. Daha sıcak gazdan ya da mikrodalgaları soğuran amonyak bakımından daha yoksul gazdan kaynaklanabilir. Ekip iki yorumu da hesapladı. Sıcaklık olarak okunduğunda, beş güçlü siklon çevrelerinden 4 ila 6 kelvin, üç zayıf siklon ise 1 ila 2 kelvin daha sıcak. Bileşim olarak okunduğunda, güçlü siklonlar milyonda 40 ila 100 (ppm) amonyak yitirmiş — derindeki değerin yaklaşık %10 ila %25’i — zayıflar ise milyonda 20 ila 30. İki okumada da güçlü anormallikler yaklaşık 5 bar basıncın üstüyle sınırlı.
İki tablo birbirini dışlamıyor. Bir siklonun çekirdeğinde alçalan hava, daha yukarıdan amonyakça yoksul gazı aşağı taşır ve onu sıkışmayla ısıtırdı. Her iki durumda da dış siklonlar sıcak çekirdekli fırtınalara benziyor — buhar yoğuşurken açığa çıkan ısıyla beslenen türden, tıpkı Dünya’nın tropikal siklonları ve Satürn’ün kutup girdapları gibi. Sekizgendeki simetrik konumlarına karşın üçünün neden daha zayıf olduğu açık bir soru; konvektif bir yaşam döngüsünün başka bir evresinde olabilirler.
Ortadaki tuhaf siklon
Asıl sürpriz merkezi siklon. Görünür ve kızılötesi görüntülerde komşularından daha büyük ve daha bulutlu. Mikrodalgada ise çevredeki kutup atmosferinden neredeyse ayırt edilemiyor: yaklaşık 1 kelvin daha soğuk ya da amonyak bakımından milyonda 10 (ppm) daha zengin; ölçüm gürültüsünün sınırında. Sinyal ısılsa, Dünya’nın kutup girdapları gibi soğuk çekirdekli bir girdaba benziyor.
Modeller çokgeni ve merkezini, kendi kendini örgütleyen aynı türbülansın ürünleri olarak ele almıştı. Yazarlara göre yeni veriler, merkezi siklonun ve sekiz eşlikçisinin “farklı kökenleri olabileceğini ve farklı dinamik rejimlerde işleyebileceğini” düşündürüyor.
Ne kadar derine iniyorlar?
Ters çözümlemeler (retrievals) çoğunlukla fırtınaların üst kısmını örnekliyor ve yazarlar buldukları derinliklerin ancak gevşek biçimde kısıtlandığını söylüyor. Derinde ters dönen bir kolu olan alternatif bir profil de verilere aynı ölçüde iyi uyuyor ve en güçlü siklonların atmosferi en az yaklaşık 60 bar’a kadar bozmasına olanak tanırdı. Bu soruyu çözmek, kutup ışıklarının şimdiye dek engellediği ölçümleri, kızılötesi tayflar ve radyo örtülmeleriyle birlikte gerektirecek. Sekizgen üst katlarını gösterdi; temelleri ise hâlâ görüş alanı dışında.
