Vật lýBản tiền ấn phẩmThí nghiệm5 phút đọc

THEO DÕI MỘT HẠT LƯỢNG TỬ QUÁ THƯỜNG XUYÊN, NÓ SẼ KHÔNG BAO GIỜ ĐẾN NƠI

Cơ học lượng tử rất giỏi trong việc cho biết một hạt sẽ được tìm thấy ở đâu. Hỏi khi nào nó đến được máy dò, và lý thuyết ngập ngừng. Thời gian không phải là một đại lượng có thể đo theo cách ta đo vị trí: không có quy tắc chuẩn nào cho khoảnh khắc máy dò kêu “tách”. Gần một thế kỷ sau khi câu hỏi lần đầu được đặt ra, các nhà vật lý vẫn chưa có câu trả lời được chấp nhận rộng rãi.

Vấn đề còn sâu xa hơn vì phép đo làm thay đổi chính thứ được đo. Nếu bạn kiểm tra máy dò rất thường xuyên để bắt đúng khoảnh khắc hạt đến, mỗi lần kiểm tra lại làm nhiễu hạt. Đẩy điều này đủ xa, bạn sẽ gặp hiệu ứng Zeno lượng tử: bị theo dõi quá sát, hạt hoàn toàn không đến nơi nữa.

Một hạt trong một hàng qubit

Yousef Mafi, Teemu Ojanen và hai đồng nghiệp tại Đại học Tampere ở Phần Lan đã đưa bài toán này vào một mạch lượng tử. Hãy hình dung một hàng gồm bảy qubit. Một qubit hướng “lên” được tính là một hạt, một qubit hướng “xuống” là một vị trí trống. Hạt xuất phát ở một đầu và lan dọc theo hàng như một làn sóng. Qubit ở đầu xa đóng vai trò máy dò: cứ sau mỗi khoảng Δt, nó được đo, cho đến khi lần đầu tiên nó cho kết quả “lên” — tiếng “tách”.

Lặp lại thí nghiệm nhiều lần cho ta phân bố thời gian đến: xác suất để tiếng “tách” đầu tiên xuất hiện ở mỗi lần kiểm tra.

Quá thường xuyên, quá thưa

Lý thuyết dự đoán hai chế độ, được ngăn cách bởi một điểm tối ưu.

  • Kiểm tra thường xuyên: chế độ Zeno. Giữa hai lần kiểm tra, xác suất có một tiếng “tách” tối đa là J²Δt²/4, trong đó J quyết định tốc độ nhảy của hạt. Điều này đúng với mọi trạng thái, mọi số lượng hạt, trong mọi số chiều. Giảm khoảng thời gian đi một nửa, mức trần này của xác suất “tách” ở mỗi lần kiểm tra giảm bốn lần: hạt bị chững lại.
  • Kiểm tra thưa: chế độ giám sát thưa (low-monitoring). Sóng của hạt dội tới dội lui dọc theo hàng. Khi các lần kiểm tra rơi vào đúng nhịp với chuyển động đó, một số trạng thái lọt qua mọi lần kiểm tra mà không bị phát hiện, và việc phát hiện bị trì hoãn. Khi đó, xác suất đến tăng giảm thất thường khi khoảng thời gian thay đổi.

Khoảng thời gian tốt nhất nằm ở giữa, gần Δt ≈ π theo đơn vị thời gian của bài báo. Có thể ước tính nó từ dải năng lượng mà một hạt đơn lẻ có thể có — độ rộng dải (bandwidth) của nó. Mạch tiến theo những bước thời gian nguyên, nên khoảng thời gian gần nhất mà nó có thể thử là Δt = 3.

Trên phần cứng thực

Nhóm nghiên cứu chạy mạch trên ibm_kingston, một bộ xử lý IBM 156 qubit. Nhiễu là kẻ thù chính. Một phép đo giữa mạch mất 2.180 nano giây, so với 68 cho một thao tác hai qubit, và các qubit nhàn rỗi mất trạng thái trong lúc chờ đợi; các xung bổ sung giữ chúng ổn định. Những lỗi tạo ra hoặc phá hủy hạt được phát hiện bằng cách kiểm tra, ở cuối mỗi lần chạy, rằng số hạt không thay đổi, và loại bỏ những lần chạy không thỏa mãn điều đó. Mỗi điểm dữ liệu dùng 20.000 lần chạy, cho độ bất định thống kê khoảng 1%.

Các đường cong đo được bám sát lý thuyết. Đi từ Δt = 1 đến Δt = 3, xác suất đến tăng lên: chế độ Zeno. Đi từ 3 đến 6, nó lại giảm: chế độ giám sát thưa. Dữ liệu thậm chí còn tái hiện cấu trúc tuần hoàn tinh tế do những chuyến đi khứ hồi của sóng dọc theo hàng để lại.

Nhiều hạt hơn, thêm một chiều

Với hai và ba hạt tương tác, Δt = 3 vẫn là khoảng thời gian tốt nhất trong số những giá trị được thử. Việc đến muộn trở nên dễ xảy ra hơn, vì bất kỳ hạt nào cũng có thể kích hoạt máy dò, và các bậc do những chuyến khứ hồi gây ra bị xóa nhòa. Trên một lưới 4 × 4 chạy trên bộ xử lý thứ hai, ibm_berlin, nhiễu mạnh hơn nhiều và độ khớp kém hơn — nhưng kiểm tra thường xuyên vẫn kìm hãm việc hạt đến nơi.

Theo các tác giả, đây là phép đo thực nghiệm đầu tiên về phân bố thời gian đến của một hạt di chuyển tới một vị trí được giám sát.

Thời gian đến nào?

Kết quả này cũng góp tiếng nói vào một cuộc tranh luận cũ. Một lập luận kinh điển của nhà vật lý Mielnik đã viện dẫn hiệu ứng Zeno để nghi ngờ rằng các phép đo lặp lại có thể định nghĩa được thời gian đến; chế độ Zeno quan sát được ở đây biến hiệu ứng đó thành hiện thực trong một bối cảnh vận chuyển (transport). Các tác giả ủng hộ một quan điểm hiện đại hơn: các phân bố thời gian đến khác nhau không phải là những câu trả lời cạnh tranh cho cùng một câu hỏi, mà là kết quả của các quy trình đo khác nhau. Một đề xuất gần đây khác chỉ đo mỗi bản sao của hệ đúng một lần, tại một thời điểm được chọn, nhờ đó né được hiệu ứng Zeno. Họ lưu ý rằng giờ đây cả hai giao thức đều có thể chạy trên cùng một bộ xử lý — “một trong những bài toán mở lâu đời nhất của cơ học lượng tử” đã tìm được một phòng thí nghiệm.