KHI NÀO VAR NÊN BÁC BỎ QUYẾT ĐỊNH CỦA TRỌNG TÀI?
Ngày 26 tháng 6 năm 2026, ở lượt trận cuối cùng của vòng bảng World Cup, Iran gặp Ai Cập tại Seattle. Các tác giả có mặt trên sân vận động. Ở phút thứ 93, Shoja Khalilzadeh ghi một bàn trông như bàn thắng quyết định, và tổ trọng tài trên sân xác định bàn thắng không việt vị. Sau nhiều phút cân nhắc, trợ lý trọng tài video (VAR) đã đảo ngược quyết định: theo mô hình tái dựng 3D của hệ thống này, một phần nhỏ bàn chân của cầu thủ ghi bàn đã ở vị trí việt vị. Trận đấu kết thúc với tỷ số hòa. Theo The Athletic, Iran khi đó vẫn có 92% cơ hội vào vòng đấu loại trực tiếp; kết quả của ngày hôm sau đã đưa con số đó về không.
Câu hỏi của các tác giả rất đơn giản: liệu một khoảng chênh việt vị rất nhỏ do VAR báo cáo có đủ để đảo ngược quyết định của trọng tài hay không?
Một khung hình dài 17 centimet
Độ chính xác trên màn hình không phải là độ chính xác trên sân. Trong video được ghi ở tốc độ 30 khung hình mỗi giây, một vận động viên chạy với tốc độ 5 mét mỗi giây di chuyển khoảng 17 centimet giữa hai khung hình liên tiếp. Ngay cả một chút không chắc chắn về thời điểm chính xác bóng được chuyền đi cũng có thể quan trọng hơn vài milimet của một mô hình 3D.
Amir Ali Ahmadi, thuộc Đại học Princeton, cùng Parsa và Radeen Alavi, thuộc Algonquin Regional High School, đã biến cuộc tranh cãi thành một mô hình xác suất. Khoảng chênh thực, θ, là khoảng cách mà cầu thủ tấn công vượt quá đường việt vị: dương nghĩa là việt vị. Trọng tài cảm nhận nó với một sai số ngẫu nhiên có độ phân tán σ_H, nhưng chỉ nói có hoặc không. VAR đo một con số, với sai số ngẫu nhiên riêng có độ phân tán σ_AI. Cả hai sai số được giả định là tuân theo phân phối Gauss và độc lập với nhau.
Quy tắc √(2/π)
Sau đó, các tác giả tìm khoảng chênh khiến những gì quan sát được — một quyết định của trọng tài và một con số từ VAR — có khả năng xảy ra cao nhất, một phương pháp gọi là ước lượng hợp lý cực đại (maximum likelihood). Họ chứng minh rằng ước lượng tốt nhất này luôn tồn tại và là duy nhất. Hay hơn nữa, quyết định cuối cùng hoàn toàn không cần tính toán gì, chỉ cần so sánh với một ngưỡng:
c = √(2/π) × σ_AI² / σ_H
Khi hai bên bất đồng, VAR chỉ đảo ngược quyết định của trọng tài nếu khoảng chênh mà nó đo được lớn hơn c. Dưới mức đó, quyết định của trọng tài được giữ nguyên. Con số √(2/π), xấp xỉ 0,80, đến từ chính đường cong hình chuông.
Lấy ví dụ một trọng tài có sai số điển hình là 10 cm và một VAR có sai số điển hình là 2 cm. Ngưỡng là 0,32 cm. Một khoảng chênh VAR mâu thuẫn bằng 0,20 cm sẽ giữ nguyên quyết định của trọng tài; một khoảng chênh 0,50 cm sẽ đảo ngược nó. Việc VAR xác định cầu thủ tấn công ở bên kia đường kẻ là chưa đủ: VAR phải xác định cầu thủ đó ở rõ ràng bên kia đường kẻ.
Hai sai số không có cùng trọng lượng
Công thức chứa đựng một sự bất đối xứng. Ngưỡng tăng theo bình phương sai số của VAR, nhưng chỉ tỷ lệ nghịch với sai số của trọng tài: sai số của VAR tăng gấp đôi thì ngưỡng tăng gấp bốn, sai số của trọng tài tăng gấp đôi thì ngưỡng chỉ giảm một nửa. Một VAR nhiễu hơn cần bằng chứng mạnh hơn; một trọng tài nhiễu hơn thì dễ bị bác bỏ hơn. Các tác giả truy nguyên sự khác biệt về lũy thừa này về hai loại thông tin: một con số đối với VAR, chỉ đơn thuần một dấu đối với trọng tài.
Kết hợp cả hai cũng mang lại lợi ích. Với các sai số bằng nhau là 2 cm và khoảng chênh thực là 2 cm, chỉ riêng trọng tài hoặc chỉ riêng VAR sẽ sai 15,87% số lần; quy tắc kết hợp thì sai 9,70%.
Mô hình cũng xử lý được thiên lệch. Một trọng tài có xu hướng bắt việt vị, trung bình lệch 5 cm, sẽ có hai ngưỡng khác nhau: 0,20 cm để đảo ngược một quyết định việt vị, 0,46 cm để đảo ngược một quyết định không việt vị. Và nếu bản thân VAR có một thiên lệch đã biết là 1 cm, việc bỏ qua nó có thể lật ngược phán quyết.
Để sử dụng quy tắc này, cần biết bốn tham số sai số. Bài báo chỉ ra cách ước lượng chúng từ các tình huống hiệu chuẩn mà khoảng chênh thực đã được biết: một giá trị trung bình và độ phân tán đơn giản đối với VAR, và một phép khớp “probit” đối với các quyết định có-hoặc-không của trọng tài.
Vượt ra ngoài sân cỏ
Cùng cấu trúc đó xuất hiện ở bất cứ nơi nào một con người đưa ra phán quyết và một cỗ máy đưa ra phép đo của cùng một đại lượng: một bác sĩ kết luận một tổn thương là lành tính hay ác tính bên cạnh điểm ác tính do AI đưa ra, một kỹ sư thông qua một bộ phận máy bay bên cạnh điểm mức độ nghiêm trọng của khuyết tật, một nhà quản lý quỹ bên cạnh lợi nhuận kỳ vọng của một mô hình. Các tác giả đề xuất kiểm nghiệm tác động thực tế của quy tắc ở những nơi dễ hiệu chuẩn, chẳng hạn như tài chính, hình ảnh y khoa và thị trường dự đoán.
Bài báo được viết như một tài liệu giảng dạy, dành cho sinh viên đại học và học sinh trung học trình độ nâng cao đã biết xác suất và giải tích cơ bản. Các tham số của nó chỉ mang tính minh họa: chưa có trọng tài hay hệ thống VAR thực nào được hiệu chuẩn. Dòng cuối cùng của bài thuộc về phần lời cảm ơn, nơi các tác giả cho biết họ đã dùng ChatGPT cho các hình vẽ, việc đọc soát và kiểm tra tính hợp lý, “đồng thời tuân theo quy tắc √(2/π) của chính họ để đảm bảo rằng AI không đảo ngược phán đoán con người của họ”.
