آنچه واقعاً در نوک آذرخش رشد میکند
یک آذرخش از کانالهایی داغ و رسانای الکتریسیته، با دمای بیش از 5,000 کلوین، ساخته میشود که پیشرو (leader) نام دارند. آنها از هر دو سر در طول چندین کیلومتر رشد میکنند. فیزیکدانان مدتها بر سر یک قاعده توافق داشتند: سرِ با بار مثبت بهنرمی پیش میرود، در حالی که سرِ با بار منفی همیشه با جهش، یا گام، پیش میرود. توضیح رایج این است که پیشروهای منفی الکترونهای آزادی را که برای رشد به آنها نیاز دارند از خود دور میرانند.
تلسکوپهای رادیویی میتوانند آذرخش را دنبال کنند، زیرا نوکهای در حال رشد آن میلیونها تپ رادیویی کوتاه گسیل میکنند. در آذرخشهایی که در بلندای ابرها رخ میدهند، گامهای پیشروهای منفی به صورت رشتهای از بادبزنها دیده میشوند، هر چند میلیثانیه یک بار، با فاصلهٔ حداکثر 300 متر از هم، که هر کدام از چند رشته ساخته شده است. این رشتهها همیشه بهعنوان تاجی از استریمرها (streamers) تفسیر شدهاند: تخلیههای کوچک و خودپیشروندهای که هیچ کانال رسانایی پشت سر خود به جا نمیگذارند. اما هیچکس آنها را آنقدر واضح ندیده بود که مطمئن باشد.
یک تلسکوپ رادیویی رو به یک توفان
M. A. A. Lourens، B. M. Hare و همکارانشان در ASTRON، مؤسسهٔ اخترشناسی رادیویی هلند، و دانشگاه گرونینگن، همراه با پژوهشگرانی در ایالات متحده و چین، به سراغ آذرخشی رفتند که در 14 اوت 2020 به دست LOFAR ثبت شده بود. دویست آنتن، پراکنده در 36 ایستگاه در سراسر شمال هلند با فاصلهٔ حداکثر 100 کیلومتر از هم، تپهای رادیویی آن را میان 30 و 80 مگاهرتز دریافت کردند.
آنها آذرخش را با ATRI-D دوباره تصویربرداری کردند، روشی تصویربرداری که این گروه بهتازگی توسعه داده است و سیگنالهای صدها آنتن را جمع میزند تا هر منبع کمنور را در سه بعد مکانیابی کند. در آزمونی پیشین، این روش منابع رادیویی ضعیف روی هواپیمایی را که از میان ابرهای بلند پرواز میکرد با دقتی حدود 10 سانتیمتر مشخص کرده بود. در اینجا تفکیکپذیری درشتتر است، حدود یک متر، چون منابع بسیار زیادی تقریباً همزمان روشن میشوند.
رشتهها، نه جرقهها
تیم با زوم کردن روی یک بادبزن منفرد دریافت که آن به صورت یک بلوک واحد رشد نمیکند. بادبزن شبکهای پیچیده از رشتههای باریک است، با پهنای حداکثر حدود 1.1 متر، و احتمالاً بسیار باریکتر، چون این حد توان ابزار است. هر رشته در طول 100 تا 500 متر با سرعتی تقریباً ثابت حدود 100 کیلومتر بر ثانیه رشد میکند: در یک تصویر، رشتهها در 3 میلیثانیه حدود 250 متر را میپیمایند. آنها بارها شاخه میدهند، بیآنکه سرعتشان تغییر کند، و بهطور پیوسته از نوک خود تپهای رادیویی گسیل میکنند.
آنها همچنین طوری رفتار میکنند که گویی میدانند بقیه کجا هستند. رشتههای تازه از رشتههای قدیمیتر آغاز میشوند اما مسیرهای پیشین را دور میزنند، هرگز در هم ادغام نمیشوند و هرگز دو بار از یک حجم نمیگذرند.
فورانهای رادیویی قوی شبکههای تازهای از رشتهها را به راه میاندازند. این فورانها در نوک رشتههای قدیمیتر رخ نمیدهند، بلکه در نقطههایی در طول آنها، گاهی پس از چند میلیثانیه. بار الکتریکی باید در آن نقطهها انباشته شود، پس جریانی باید از رشتهها بگذرد: آنها الکتریسیته را رسانش میکنند، اما تنها بهطور متوسط، وگرنه بار در نقطههای جداگانه گرد نمیآمد.
چرا نمیتوانند استریمر باشند
نویسندگان چهار دلیل برمیشمارند. یک استریمر منفرد که با سرعت ثابت حرکت میکند نمیتواند اینهمه تپ رادیویی گسیل کند. استریمرها پیرامون نوک یک پیشرو با آهنگی حدود یک میلیارد در ثانیه پدیدار میشدند، بسیار بیشتر از شمار انگشتشمار رشتههایی که دیده میشوند. یک استریمر تنها در میدان الکتریکی بسیار خاصی سرعت ثابتی دارد و در غیر این صورت بهسرعت تند یا کند میشود. و یک استریمر رسانایی خود را در فاصلهٔ چند ده سانتیمتر پشت سرش از دست میدهد.
درختی از استریمرهای شاخهشاخه نیز کنار گذاشته میشود: چنین درختی با زاویهای باز گسترده میشد. این رشتهها در طول حدود 500 متر به همان اندازه باریک میمانند. چیزی باید آنها را متمرکز نگه دارد، همانطور که برای پیشروها رخ میدهد: گرما در مرکز نوک متمرکز میشود، که آن را رساناتر میکند، که گرما را باز هم بیشتر متمرکز میکند.
پس این رشتهها پیشروهای منفی کوچکی هستند که بهنرمی و بدون گام پیش میروند. اگر با تصویرگری بسیار تارتر دیده شوند، رشتهای از بادبزنها این تصور را پدید میآورد که گامهایی گسسته در کار است.
بازاندیشی در گامها
تیم مینویسد که این «تغییری حیاتی» در شیوهٔ فهم پلاسمای آذرخش است. پیشروهای منفی و مثبت همچنان با هم تفاوت دارند: پیشروهای منفی در رادیو پرسروصدا هستند و پیشروهای مثبت آرام. اما هر دو میتوانند بدون گام پیش بروند، در حالی که گرمایش خودشان آنها را باریک نگه میدارد.
پرسشهای بسیاری باقی میماند. چرا رشتهها در بادبزنهای تکراری گرد میآیند؟ آیا پیشروهای منفی نزدیکتر به زمین، زیر حدود 7 کیلومتر، به همین شیوه عمل میکنند، یا بادبزنهای ارتفاع بالا را کیسههای محلی بار شکل میدهند؟ درخششهای نوری کمسویی که جلوتر از پیشروهای آذرخش دیده میشوند و معمولاً به استریمرها نسبت داده میشوند، ممکن است خودشان پیشرو باشند. برای فهمیدن این موضوع، نویسندگان خواستار به کار بردن همزمان دوربینهای پرسرعت و مدلهای تازهای از چگونگی شکلگیری این رشتهها هستند.
