विजेच्या टोकावर खरोखर काय वाढते
विजेचा लखलखाट 5,000 केल्विनहून अधिक तापमानाच्या, विद्युत-वाहक अशा उष्ण मार्गांनी बनलेला असतो, ज्यांना लीडर (leaders) म्हणतात. ते दोन्ही टोकांकडून अनेक किलोमीटरपर्यंत वाढतात. भौतिकशास्त्रज्ञांचे दीर्घकाळ एका नियमावर एकमत होते: धन प्रभारित टोक सुरळीतपणे पुढे सरकते, तर ऋण प्रभारित टोक नेहमी उड्या, म्हणजे पायऱ्या, घेत पुढे सरकते. याचे सर्वसाधारण स्पष्टीकरण असे की ऋण लीडर वाढण्यासाठी आवश्यक असलेले मुक्त इलेक्ट्रॉन स्वतःपासून दूर ढकलतात.
रेडिओ दुर्बिणी विजेचा मागोवा घेऊ शकतात, कारण तिची वाढणारी टोके लाखो लहान रेडिओ स्पंद उत्सर्जित करतात. ढगांमध्ये उंचावर होणाऱ्या विजेत, ऋण लीडरच्या पायऱ्या पंख्यांच्या (fans) मालिकेसारख्या दिसतात: दर काही मिलिसेकंदांनी एक, एकमेकांपासून 300 मीटरपर्यंत अंतरावर, आणि प्रत्येक पंखा अनेक तंतूंनी बनलेला. हे तंतू नेहमीच स्ट्रीमरचे (streamers) प्रभामंडल (corona) म्हणून वाचले गेले आहेत: छोटे, स्वतःहून पुढे सरकणारे विसर्जन (discharges), जे आपल्या मागे कोणताही वाहक मार्ग सोडत नाहीत. पण खात्री करण्याइतके स्पष्ट ते कुणीही पाहिले नव्हते.
वादळाकडे रोखलेली रेडिओ दुर्बीण
नेदरलँड्सची रेडिओ खगोलशास्त्र संस्था (Netherlands Institute for Radio Astronomy) ASTRON आणि ग्रोनिंगेन विद्यापीठ (University of Groningen) येथील एम. ए. ए. लौरेन्स (M. A. A. Lourens), बी. एम. हेअर (B. M. Hare) आणि सहकाऱ्यांनी, अमेरिका आणि चीनमधील संशोधकांसह, LOFAR ने 14 ऑगस्ट 2020 रोजी नोंदलेल्या एका विजेच्या लखलखाटाकडे पुन्हा लक्ष वळवले. नेदरलँड्सच्या उत्तर भागात, एकमेकांपासून 100 किलोमीटरपर्यंत अंतरावर असलेल्या 36 केंद्रांमध्ये पसरलेल्या दोनशे अँटेनांनी 30 ते 80 मेगाहर्ट्झदरम्यान त्याचे रेडिओ स्पंद टिपले.
त्यांनी त्याची प्रतिमा ATRI-D ने पुन्हा तयार केली. ही या गटाने अलीकडेच विकसित केलेली प्रतिमा-निर्मिती पद्धत आहे, जी प्रत्येक क्षीण स्रोताचे त्रिमितीय स्थान निश्चित करण्यासाठी शेकडो अँटेनांचे संकेत एकत्र जोडते. एका आधीच्या चाचणीत, तिने उंच ढगांमधून उडणाऱ्या एका विमानावरील क्षीण रेडिओ स्रोतांचे स्थान सुमारे 10 सेंटिमीटरच्या अचूकतेने निश्चित केले होते. इथे विभेदन (resolution) अधिक ढोबळ, सुमारे एक मीटर, आहे, कारण इतके सारे स्रोत जवळजवळ एकाच वेळी उद्भवतात.
ठिणग्या नव्हे, तंतू
एकाच पंख्यावर झूम केल्यावर चमूला आढळले की तो एकाच गठ्ठ्यासारखा वाढत नाही. ते पातळ तंतूंचे एक गुंतागुंतीचे जाळे आहे, जास्तीत जास्त सुमारे 1.1 मीटर रुंद, आणि कदाचित याहूनही खूप पातळ, कारण ही उपकरणाची मर्यादा आहे. प्रत्येक तंतू 100 ते 500 मीटर वाढतो, सुमारे 100 किलोमीटर प्रति सेकंद अशा जवळजवळ स्थिर वेगाने: एका प्रतिमेत तंतू 3 मिलिसेकंदांत सुमारे 250 मीटर अंतर कापतात. त्यांना वारंवार फाटे फुटतात, वेग न बदलता, आणि ते आपल्या टोकांमधून सतत रेडिओ स्पंद उत्सर्जित करतात.
ते जणू इतर तंतू कुठे आहेत हे माहीत असल्यासारखेही वागतात. नवे तंतू जुन्या तंतूंपासून सुरू होतात, पण आधीच्या मार्गांना वळसा घालून वाकतात: ते कधीही एकमेकांत मिसळत नाहीत आणि एकाच जागेतून कधीही दोनदा जात नाहीत.
तीव्र रेडिओ स्फोट (bursts) तंतूंची नवी जाळी सुरू करतात. हे स्फोट जुन्या तंतूंच्या टोकांवर होत नाहीत, तर त्यांच्या लांबीवरील बिंदूंवर, कधीकधी मिलिसेकंदांनंतर होतात. त्या बिंदूंवर प्रभार साचत असला पाहिजे, म्हणजे तंतूंमधून विद्युतप्रवाह वाहत असला पाहिजे: ते वीज वाहून नेतात, पण केवळ मध्यम प्रमाणात, नाहीतर प्रभार वेगवेगळ्या ठिकाणी साचला नसता.
ते स्ट्रीमर का असू शकत नाहीत
लेखक चार कारणे देतात. स्थिर वेगाने सरकणारा एकटा स्ट्रीमर इतके रेडिओ स्पंद उत्सर्जित करू शकत नाही. लीडरच्या टोकाभोवती स्ट्रीमर सेकंदाला सुमारे एक अब्ज या दराने दिसले असते, जे दिसलेल्या मोजक्या तंतूंपेक्षा कितीतरी जास्त आहे. स्ट्रीमर केवळ एका अत्यंत विशिष्ट विद्युत क्षेत्रातच स्थिर वेग राखतो, अन्यथा त्याचा वेग पटकन वाढतो किंवा कमी होतो. आणि स्ट्रीमर आपल्या शीर्षामागे काही दहा सेंटिमीटरांतच आपली वाहकता गमावतो.
फाटे फुटत जाणाऱ्या स्ट्रीमरचे झाडही बाद ठरते: ते रुंद कोनात पसरले असते. हे तंतू सुमारे 500 मीटरपर्यंत तितकेच पातळ राहतात. लीडरच्या बाबतीत होते तसे, काहीतरी त्यांना एकवटून ठेवत असले पाहिजे: उष्णता टोकाच्या मध्यभागी एकवटते, ज्यामुळे ते अधिक वाहक बनते, आणि त्यामुळे उष्णता आणखी एकवटते.
म्हणजे हे तंतू छोटे ऋण लीडर आहेत, जे पायऱ्या न घेता सुरळीतपणे पुढे सरकतात. खूपच धूसर प्रतिमा देणाऱ्या उपकरणातून पाहिल्यास, पंख्यांची मालिका स्वतंत्र पायऱ्यांचा आभास निर्माण करते.
पायऱ्यांचा पुनर्विचार
चमू लिहितो की विजेच्या प्लाझ्माच्या आकलनात हा “एक निर्णायक बदल” आहे. ऋण आणि धन लीडर अजूनही वेगळे आहेत: ऋण लीडर रेडिओमध्ये गोंगाटी असतात, धन लीडर शांत. पण दोन्ही प्रकारचे लीडर स्वतःच्या तापण्यामुळे अरुंद राहून, पायऱ्यांशिवाय पुढे सरकू शकतात.
अनेक प्रश्न उरतात. तंतू वारंवार पंख्यांमध्ये का एकत्र येतात? जमिनीच्या अधिक जवळ, सुमारे 7 किलोमीटरखाली असलेले ऋण लीडर याच प्रकारे काम करतात का, की उंचावरील पंख्यांना प्रभाराचे स्थानिक कप्पे आकार देतात? विजेच्या लीडरच्या पुढे दिसणाऱ्या क्षीण प्रकाशीय दीप्ती, ज्यांचे श्रेय सहसा स्ट्रीमरना दिले जाते, त्या स्वतःच लीडर असू शकतात. हे शोधून काढण्यासाठी, लेखक एकाच वेळी वापरलेले अतिवेगवान कॅमेरे आणि हे तंतू कसे तयार होतात याची नवी प्रतिरूपे यांची मागणी करतात.
