FiziksKafin bugawaGwajiKaratun minti 4

RAƘUMAN NEUTRON DA AKA LANƘWASA ZUWA SIFFAR MAZUGI SUN SAMAR DA HASKEN BESSEL

Haske (beam) na yau da kullum, na haske ko na ƙwayoyi (particles), yana bazuwa yayin da yake tafiya. Hasken Bessel (Bessel beam) ba ya yin haka, aƙalla na ɗan lokaci: yankansa (cross-section), wani ɗigo mai haske a tsakiya da da’irori marasa ƙarfi suka kewaye, yana riƙe da siffa ɗaya yayin da yake tafiya gaba. Har ma yana iya sake gina kansa bayan ya bugi wani ƙaramin shamaki. Tun bayan nuna su na farko a gwaji a 1987, irin waɗannan haskoki sun yi amfani wajen ɗaukar hotuna (imaging), motsa ƙananan ƙwayoyi da haske, da sarrafa kayayyaki da laser. An kuma samar da su da raƙuman abu (matter waves): electrons da Bose–Einstein condensates na atoms.

Neutrons ne kawai suka rage. Nazarce-nazarcen ka’ida da dama sun yi tunanin hasken Bessel na neutron, don gwaje-gwajen watsuwa (scattering) ko don nazarin yadda neutron ke ruɓewa (decays). Amma hasken neutron ba shi da ƙarfi, “daidaitonsa” (coherent) kaɗan ne a faɗinsa, kuma na’urorin ganowa suna ganinsa da pixels masu girma.

Miliyoyin ƙananan mazugai a cikin silicon

Owen Lailey, Dmitry Pushin da abokan aikinsu a Jami’ar Waterloo (University of Waterloo), tare da abokan hulɗa a Amurka, Australia da Birtaniya, sun yi amfani da dabarar da rukuninsu ya riga ya yi amfani da ita kan wasu hasken neutron. Sun sassaƙa ragar phase (phase gratings) a cikin farantan silicon: ƙananan zane-zane na tuddai masu lanƙwasa, masu radius na micrometre 0.6, da aka maimaita sau miliyoyi. Yayin da raƙumin neutron ke ratsawa, kowane zane yana jinkirta shi kaɗan fiye ko ƙasa a kowane wuri, ta yadda raƙumin ke fita a kan hanyar mazugi. Raƙuman da ke zuwa daga ko’ina a kewayen mazugi suna tsangwamar juna (interfere) su zama hasken Bessel.

Hotuna huɗu na na’urar hangen ƙananan abubuwa ta electron (electron microscope) na ƙananan ginshiƙan silicon masu zagaye da aka rufe da tuddai masu lanƙwasa.

Ragar silicon kamar yadda na’urar hangen ƙananan abubuwa ta electron ke nuna su: sashe ɗaya daga sama (a, c) da jerin sassan a kusurwar 45° (b, d). Jeri na sama: zanen hasken mataki na sifili; jeri na ƙasa: zanen da ke da murɗi, don mataki na uku. Kowane sashe yana da radius na 0.6 µm. — Hoto na 2, Lailey et al. (2026), arXiv:2611.24655, CC BY 4.0.

Ƙara murɗi ga zanen yana ba hasken ƙarfin juyi na kewayawa (orbital angular momentum): raƙumin yana naɗe kewayen gatarinsa kamar ƙusa mai murɗi (corkscrew). Da murɗi mai ƙima uku, ragar tana tura neutrons zuwa wurare da dama: mafi kusa suna samar da haskoki na mataki 3, na gaba kuma haskoki na mataki 6. Wata raga mara murɗi, da aka jera a kusurwa madaidaiciya (right angle) da ita a cikin haske ɗaya, ta ba da hasken mataki 0 mara murɗi.

Abin da na’urorin ganowa suka gani

An gwada ragar a kan na’urorin neutron biyu: ZOOM, a cibiyar neutron ta ISIS (ISIS neutron source) a Birtaniya, da Bilby, a Australian Centre for Neutron Scattering.

  • Hasken mataki 0 ya samar da ɗigo na tsakiya mai faɗin 7.8 mm a kan na’urar ganowa, idan aka kwatanta da 15.5 mm ga haske na yau da kullum a cikin yanayi ɗaya — kusan ya fi ƙunci sau biyu.
  • Haskokin da aka murɗa sun nuna tsakiya mai duhu, kamar yadda aka zata: a kan gatarin raƙumin da ke naɗe kansa, ƙarfin haske (intensity) yana faɗuwa zuwa sifili.
  • Ingancin zobban tsangwama (interference rings), wanda aka auna ta bambancin haske (contrast) ɗinsu, ya wuce 60% ga mataki 3 da 6.

Taswirori huɗu masu launi na ƙidayar neutrons tare da ɗigo-ɗigo masu siffar zobe, kusa da lanƙwasai da ke kwatanta ma’auni da kwaikwayo.

Zane-zanen da aka auna (Exp.) da waɗanda aka kwaikwaya (Sim.) a kan na’urar ganowa: hasken mataki 0 (BB₀) yana da tsakiya mai haske, yayin da haskokin mataki 3 da mataki 6 da aka murɗa (BB₃, BB₆) suke da tsakiya mai duhu. Yanke-yanke ta cikin ɗigo-ɗigon (c, d, g, h) sun yi daidai da kwaikwayon. — Hoto na 3, Lailey et al. (2026), arXiv:2611.24655, CC BY 4.0.

Marubutan sun kira wannan karo na farko da aka samar da hasken Bessel na neutron a gwaji. Tare da hasken neutron na “vortex” da na “Airy” da aka yi a baya, yana kammala iyalai uku na asali na raƙuman neutron da aka tsara siffarsu.

Ruwan tabarau da ba ruwan tabarau ba ne

Tattara neutrons wuri ɗaya (focusing) yana da wuya: a cikin kayayyaki na gama-gari, ma’aunin karkatar haskensu (refractive index) yana bambanta da 1 da kusan 10⁻⁵ zuwa 10⁻⁶ kawai, don haka ruwan tabarau ba su da ƙarfi kuma dole a jera su da yawa. Ragar Bessel tana tattarawa ta hanyar karkacewar raƙumi (diffraction) maimakon haka, zuwa wani layi mai tsawo wanda sassaƙar ce ke ƙayyade tsakiyarsa mai kaifi. Sai dai a yanzu, haskokin suna riƙe da siffarsu ne kawai a tsawon kusan 0.24 mm bayan ragar.

Ƙungiyar ta kuma ba da shawarar wani sabon ma’auni. Hasken Bessel yana tara jinkirin phase da ke da alaƙa da ƙa’idar rashin tabbas (uncertainty principle), wato Gouy phase, a kusan radian 16 a kowane millimetre ga saitunansu. Ragar da aka sassaƙa a fuskokin biyu na faranti mai kauri micrometre 320 za su samar da zanen tsangwama mai ganyen fure huɗu (four petals) da ke juyawa idan wannan phase ta sauya: kusantar da tuddai juna, daga tazarar nanometre 480 zuwa 380, zai matsar da wannan phase da π kuma ya juya ganyen furen a fili. Har yanzu wannan na’ura tana nan ne a cikin kwaikwayo kawai.