भौतिकशास्त्रप्रीप्रिंटप्रयोगवाचनासाठी ३ मिनिटे

शंकूंमध्ये वळवलेल्या न्यूट्रॉन लहरी बेसेल शलाका घडवतात

प्रकाशाची असो वा कणांची, सामान्य शलाका पुढे जाताना पसरते. बेसेल शलाका (Bessel beam) तशी पसरत नाही, निदान काही काळ तरी: तिचा छेद — अंधुक वर्तुळांनी वेढलेला एक तेजस्वी मध्यवर्ती ठिपका — ती पुढे सरकत असताना तोच आकार टिकवून ठेवतो. एखाद्या लहान अडथळ्यावर आदळल्यानंतर ती स्वतःची पुनर्रचनाही करू शकते. 1987 मधील त्यांच्या पहिल्या प्रायोगिक प्रात्यक्षिकापासून, अशा शलाका प्रतिमांकनासाठी, प्रकाशाच्या साहाय्याने सूक्ष्म कण हलवण्यासाठी आणि लेझरने पदार्थांवर प्रक्रिया करण्यासाठी वापरल्या गेल्या आहेत. त्या द्रव्य-लहरींपासूनही (matter waves) बनवल्या गेल्या आहेत: इलेक्ट्रॉन आणि अणूंची Bose–Einstein संघनिते (condensates).

न्यूट्रॉन हीच उणीव होती. अनेक सैद्धांतिक अभ्यासांनी, प्रकीर्णन (scattering) प्रयोगांसाठी किंवा न्यूट्रॉनचा क्षय कसा होतो याच्या अभ्यासासाठी, न्यूट्रॉन बेसेल शलाकांची कल्पना केली होती. पण न्यूट्रॉन शलाका अंधुक असतात, त्यांच्या रुंदीभर त्या केवळ कमकुवतपणे “सुसंगत” (coherent) असतात, आणि संवेदक त्यांना जाडसर पिक्सेलमध्ये पाहतात.

सिलिकॉनमधील दशलक्षावधी सूक्ष्म शंकू

वॉटर्लू विद्यापीठातील (University of Waterloo) ओवेन लेली (Owen Lailey), दिमित्री पुशिन (Dmitry Pushin) आणि त्यांचे सहकारी यांनी, अमेरिका, ऑस्ट्रेलिया आणि युनायटेड किंग्डममधील भागीदारांसह, त्यांच्या गटाने इतर न्यूट्रॉन शलाकांवर आधीच वापरलेली एक युक्ती वापरली. त्यांनी सिलिकॉनच्या चकत्यांमध्ये कला-जाळ्या (phase gratings) कोरल्या: 0.6 मायक्रोमीटर त्रिज्येच्या वक्र उंचवट्यांच्या सूक्ष्म नक्षी, दशलक्षावधी वेळा पुनरावृत्त केलेल्या. न्यूट्रॉन लहर त्यातून जाताना, प्रत्येक नक्षी तिला प्रत्येक बिंदूवर थोडी अधिक किंवा थोडी कमी विलंबित करते, ज्यामुळे लहर एका शंकूच्या दिशेने बाहेर पडते. शंकूच्या सर्व बाजूंनी येणाऱ्या लहरींच्या व्यतिकरणातून बेसेल शलाका तयार होते.

वक्र उंचवट्यांनी आच्छादलेल्या सूक्ष्म, गोल सिलिकॉन स्तंभांच्या इलेक्ट्रॉन-सूक्ष्मदर्शकातून घेतलेल्या चार प्रतिमा.

इलेक्ट्रॉन सूक्ष्मदर्शकातून दिसणाऱ्या सिलिकॉन जाळ्या: वरून पाहिलेला एक घटक (a, c) आणि 45° कोनातून पाहिलेल्या रचना (b, d). वरची रांग: शून्य क्रमाच्या शलाकेसाठीची नक्षी; खालची रांग: तिसऱ्या क्रमासाठीची, पीळ असलेली नक्षी. प्रत्येक घटकाची त्रिज्या 0.6 µm आहे. — आकृती 2, Lailey et al. (2026), arXiv:2611.24655, CC BY 4.0.

नक्षीत पीळ घातल्याने शलाकेला कक्षीय कोनीय संवेग (orbital angular momentum) मिळतो: लहर बूच-उघडणीसारखी (corkscrew) आपल्या अक्षाभोवती गुंडाळत जाते. तीनच्या पिळामुळे जाळी न्यूट्रॉनना अनेक दिशांनी पाठवते: सर्वात जवळच्या दिशांतील न्यूट्रॉन क्रम 3 च्या शलाका बनवतात, त्यापुढच्या दिशांतील क्रम 6 च्या शलाका. त्याच शलाकेत काटकोनात रचलेल्या, पीळ नसलेल्या एका जाळीने साधी क्रम-0 शलाका दिली.

संवेदकांनी काय पाहिले

या जाळ्यांची चाचणी दोन न्यूट्रॉन उपकरणांवर झाली: युनायटेड किंग्डममधील ISIS न्यूट्रॉन स्रोतावरील ZOOM, आणि ऑस्ट्रेलियन सेंटर फॉर न्यूट्रॉन स्कॅटरिंगमधील (Australian Centre for Neutron Scattering) Bilby.

  • क्रम-0 शलाकेने संवेदकावर 7.8 mm रुंदीचा मध्यवर्ती ठिपका निर्माण केला, तर त्याच परिस्थितीत सामान्य शलाकेचा ठिपका 15.5 mm होता — म्हणजे सुमारे दुप्पट अरुंद.
  • अपेक्षेप्रमाणे, पीळ असलेल्या शलाकांचे केंद्र अंधारे होते: स्वतःभोवती गुंडाळत जाणाऱ्या लहरीच्या अक्षावर तीव्रता शून्यावर येते.
  • व्यतिकरण वलयांची गुणवत्ता, त्यांच्या विरोधाभासाने (contrast) मोजली असता, क्रम 3 आणि 6 साठी 60% पेक्षा अधिक होती.

वलयाकार ठिपके दाखवणारे न्यूट्रॉन-गणनांचे चार रंगीत नकाशे, आणि शेजारी मोजमाप व सिम्युलेशनची तुलना करणारे वक्र.

संवेदकावरील मोजलेल्या (Exp.) आणि सिम्युलेट केलेल्या (Sim.) नक्षी: क्रम-0 शलाकेचे (BB₀) केंद्र तेजस्वी आहे, तर पीळ असलेल्या क्रम-3 आणि क्रम-6 शलाकांचे (BB₃, BB₆) गाभे अंधारे आहेत. ठिपक्यांमधून घेतलेले छेद (c, d, g, h) सिम्युलेशनशी जुळतात. — आकृती 3, Lailey et al. (2026), arXiv:2611.24655, CC BY 4.0.

लेखक याला न्यूट्रॉन बेसेल शलाकांची पहिली प्रायोगिक निर्मिती म्हणतात. आधी बनवलेल्या “भोवरा” (vortex) आणि “एअरी” (Airy) न्यूट्रॉन शलाकांसोबत, यामुळे आकार दिलेल्या न्यूट्रॉन लहरींची तिन्ही मूलभूत कुटुंबे पूर्ण होतात.

भिंग नसलेले एक भिंग

न्यूट्रॉन केंद्रित करणे अवघड आहे: सामान्य पदार्थांमध्ये त्यांचा अपवर्तनांक (refractive index) 1 पेक्षा केवळ सुमारे 10⁻⁵ ते 10⁻⁶ इतकाच वेगळा असतो, त्यामुळे भिंगे कमकुवत असतात आणि ती एकावर एक रचावी लागतात. बेसेल जाळी याउलट विवर्तनाद्वारे केंद्रित करते, एका ताणलेल्या रेषेत, जिचा सुस्पष्ट गाभा कोरीवकामाने ठरतो. मात्र, सध्यातरी या शलाका जाळीनंतर केवळ सुमारे 0.24 mm अंतरापर्यंतच आपला आकार टिकवतात.

चमू एक नवे मोजमापही सुचवतो. बेसेल शलाका अनिश्चिततेच्या तत्त्वाशी निगडित एक कला-विलंब साठवत जाते, ज्याला गुई कला (Gouy phase) म्हणतात; त्यांच्या रचनेसाठी तो सुमारे 16 रेडियन प्रति मिलिमीटर इतका आहे. 320 मायक्रोमीटर जाडीच्या चकतीच्या दोन्ही पृष्ठांवर कोरलेल्या जाळ्या चार पाकळ्यांची एक व्यतिकरण-नक्षी निर्माण करतील, जी ही कला बदलल्यावर फिरते: उंचवटे एकमेकांच्या जवळ आणून त्यांमधील अंतर 480 वरून 380 नॅनोमीटरपर्यंत कमी केल्यास ही कला π ने सरकेल आणि पाकळ्या स्पष्टपणे फिरलेल्या दिसतील. हे उपकरण सध्या केवळ सिम्युलेशनमध्येच अस्तित्वात आहे.