सूर्यावरील सूक्ष्म भोवरे

सूर्याचा दृश्य पृष्ठभाग, प्रकाशावरण (photosphere), कधीच स्थिर नसतो. तो कणिकांनी (granules) व्यापलेला असतो: उष्ण प्लाझ्माचे कोष, जे मध्यभागी वर येतात, थंड होतात आणि मग त्यांच्यामधील अधिक गडद पट्ट्यांतून पुन्हा खाली जातात. या घुसळणीत वायू गोल फिरतोही.

सर्व आकारांचे भोवरे

सूर्यावर फिरणाऱ्या प्लाझ्मा रचना विस्तृत पातळ्यांवर पाहिल्या गेल्या आहेत, काही हजार किलोमीटरपासून काहीशे किलोमीटरपर्यंत. त्या ऊर्जा आणि पिळवटलेले चुंबकीय क्षेत्र पृष्ठभागापासून वर वर्णावरण (chromosphere) आणि किरीटापर्यंत (corona) वाहून नेतात असे मानले जाते, आणि या वरच्या थरांना तापवण्यास मदत करू शकतात.

अत्याधुनिक संगणकीय सिम्युलेशन (MURaM कोड) आणखी पुढे गेले. त्यांनी कणिकांमधील पट्ट्यांत लपलेल्या, 50 ते 100 किलोमीटर रुंदीच्या कितीतरी लहान भोवऱ्यांची समृद्ध लोकसंख्या वर्तवली. 2021 मधील एका अभ्यासाने तर असे सुचवले की त्यांच्या कडांवरील विद्युतधारा-पत्रे वर्णावरण कार्यक्षमतेने तापवू शकतात. पण ते पाहण्याइतके सुस्पष्ट कोणतेही उपकरण नव्हते: आधीची सर्वोत्तम निरीक्षणे सुमारे 150 किलोमीटरच्या रचनांपर्यंतच पोहोचली होती.

सूर्यावरील सर्वांत तीक्ष्ण डोळा

हवाईमधील हालेआकाला येथील डॅनियल के. इनूये सौर दुर्बिणीकडे (DKIST) 4 मीटरचा आरसा आहे. 14 एप्रिल 2025 रोजी, ग्यॉटिंगेनमधील माक्स प्लांक संस्थेच्या एका चाचणी कॅमेऱ्याने एका गडद छिद्राजवळील (pore) लहान चुंबकीय प्रदेशाचे, 416 नॅनोमीटर तरंगलांबीवर, प्रति सेकंद 740 प्रतिमा या वेगाने चित्रण केले.

गटाने 2,000 कच्च्या प्रतिमांचे संच एकत्र करून प्रत्येक सुस्पष्ट अंतिम प्रतिमा तयार केली. निष्कर्ष: 143 प्रतिमा, दर 1.35 सेकंदांनी एक, सुमारे 3.2 मिनिटांचा काळ व्यापणाऱ्या, 12.3 किलोमीटर विभेदनासह. दृश्यक्षेत्र सुमारे 4,900 बाय 4,100 किलोमीटर होते.

मग त्यांनी नक्षी एका प्रतिमेतून पुढच्या प्रतिमेत कशी हलते याचा मागोवा घेतला, आणि खरोखर फिरणारे प्रवाह वेगळे काढणारी एक गणिती कसोटी वापरली.

3.2 मिनिटांतील प्लाझ्माची सरासरी गती, विरुद्ध दिशांनी फिरणाऱ्या दोन भोवऱ्यांच्या जवळून घेतलेल्या प्रतिमांसह. — आकृती 2, Vargas Domínguez et al. (2026), arXiv:2609.30051.

त्यांनी काय पाहिले

• 201 भोवरे आढळले, एकाच वेळी जास्तीत जास्त 7.
• त्यांचा ठरावीक (मध्यगा) व्यास: 38.6 किलोमीटर. 99% हून अधिक 50 किलोमीटरपेक्षा लहान आहेत.
• ठरावीक परिभ्रमण-काळ: 37.3 सेकंद, सिम्युलेशनने वर्तवल्याप्रमाणे.
• कोणतीही पसंतीची दिशा नाही: 54% एका दिशेने फिरतात, 46% दुसऱ्या — या पातळ्यांवर सूर्याच्या परिवलनाशी जोडलेल्या कोरिऑलिस बलाची कोणतीही भूमिका नसते.
• ते बहुतांशी कणिकांमधील पट्ट्यांत असतात, हेही वर्तवल्याप्रमाणे.

शोधाचा सारांश: प्रत्येक प्रतिमेत सापडलेले भोवरे, त्यांचे आकार (मध्यगा 38.6 किमी), परिभ्रमण-काळ आणि आयुर्मान. — आकृती 3, Vargas Domínguez et al. (2026), arXiv:2609.30051.

लेखकांच्या मते, या उप-कणिका भोवऱ्यांचे हे पहिले थेट निरीक्षण आहे — 2008 मध्ये पाहिलेल्या भोवऱ्यांपेक्षा व्यासाने सुमारे दहापट लहान.

पुढे: त्यांचा वरपर्यंत मागोवा

सिम्युलेशननुसार असे भोवरे वरच्या वातावरणात पिळवटणाऱ्या लहरी पाठवतात. गट आता त्यांचे प्रतिरूप आणखी उंचावर, वर्णावरणात, शोधण्याची योजना आखत आहे. त्यामुळे हे सूक्ष्म भोवरे सूर्याचे वातावरण तापवण्यास मदत करतात का, याची थेट कसोटी होईल.

मर्यादा

डेटा फक्त 3.2 मिनिटांचा आणि एकाच प्रदेशाचा आहे. शोधाचा उंबरठा मुद्दाम कडक ठेवला होता: तो फक्त सर्वांत तीव्र, आटोपशीर भोवरे राखतो. चित्रफितीत दिसणारे मोठे, मंद भोवरे मोजलेले नाहीत — म्हणजे ते नक्कीच अधिक आहेत.