२८ सप्टेंबर, २०२६ ची आवृत्ती

जमिनीखाली खोलवर LZ शोधक डार्क मॅटर एखाद्या झेनॉन अणूला धडकण्याची वाट पाहतो. नुकतीच त्याने 248 किलोइलेक्ट्रॉनव्होल्टवर एकच, अस्पष्टीकृत धडक नोंदवली. तिची सांख्यिकीय महत्ता उत्सुकता वाढवणारी आहे, पण तो शोध नव्हे.

ही धडक सामान्य डार्क मॅटरसाठी खूपच जोरदार होती. ते प्रोटॉनच्या 74 पटींहून जड असेल तरच शक्य — आणि हा पर्याय आधीच बहुतांशी नाकारला गेला आहे.

एक कल्पना: महास्फोटानंतर जन्मलेली, हळूहळू बाष्पीभवन होणारी सूक्ष्म कृष्णविवरे. ती अतिशय वेगवान, हलके कण उधळतील. भारतातील एका भौतिकशास्त्रज्ञाने याची गणना केली.

निकाल: अशक्य. अशा कृष्णविवरांमुळे अनेक लहान धडकाही झाल्या असत्या, आणि LZ ला त्यातली एकही दिसली नाही. बोनस: या प्रकारची कृष्णविवरे डार्क मॅटरचा जास्तीत जास्त दहा लाखांश भाग असू शकतात.

स्रोत: Limits on Primordial Black Hole Evaporation from LUX-ZEPLIN, https://arxiv.org/abs/2609.29462

काही दीर्घिकांच्या केंद्रस्थानी एक महाकाय कृष्णविवर अवकाशात पदार्थाचे झोत फेकत असते. रेडिओ दुर्बिणींतून दिसणाऱ्या या दीर्घिका म्हणजे रेडिओ दीर्घिका.

इटलीच्या नेतृत्वाखालील एका गटाने सर्वांत दूरच्या रेडिओ दीर्घिकांचा शोध घेतला. चिलीतील VLT वापरून त्यांनी एकीची पुष्टी केली: TXS 2354+015, 4.946 रक्तसृतीवर (redshift).

500 मेगाहर्ट्झवर ती प्रति हर्ट्झ 6.2 × 10²⁹ वॉट उत्सर्जित करते. हे आधीच्या विक्रमाच्या सुमारे दुप्पट आहे. ती आता ज्ञात असलेली सर्वांत शक्तिशाली रेडिओ दीर्घिका आहे.

ती आजवर सापडलेली दुसऱ्या क्रमांकाची सर्वांत दूरची रेडिओ दीर्घिकाही आहे. यांपैकी बहुतेक राक्षस धुळीमागे लपलेले असतात. आणखी अनेक वाट पाहत असू शकतात. सुरुवातीच्या दीर्घिका काही रंगांमध्ये नाहीशा होतात या गोष्टीवर आधारित गटाची पद्धत, जिथे पारंपरिक रेडिओ कसोटी अपयशी ठरते तिथे त्यांना शोधते.

स्रोत: The quest for high-redshift radio galaxies II. Discovery of the most powerful known radio galaxy at z=4.946, https://arxiv.org/abs/2609.28632

सूर्याचा पृष्ठभाग उकळत असतो. उष्ण वायूचे कोष वर येतात, थंड होतात आणि पुन्हा खाली जातात. सिम्युलेशनने त्यांच्या मधोमध सूक्ष्म भोवरे वर्तवले होते. कोणतीही दुर्बीण ते पाहू शकत नव्हती. आधीची सर्वांत सुस्पष्ट दृश्ये सुमारे 150 किलोमीटरपर्यंतच पोहोचली होती.

हवाईमधील 4-मीटरची सौर दुर्बीण DKIST येईपर्यंत. तिने सूर्याच्या एका लहान भागाचे 3.2 मिनिटे, प्रति सेकंद 740 प्रतिमा, चित्रण केले.

निष्कर्ष: 201 भोवरे आढळले. त्यांची ठरावीक रुंदी: 38.6 किलोमीटर. 99% हून अधिक 50 च्या खाली आहेत. प्रत्येक भोवरा सुमारे 37 सेकंदांत एक फेरी पूर्ण करतो.

हे भोवरे ऊर्जा वर वाहून नेऊ शकतील आणि सूर्याचे वातावरण तापवण्यास मदत करू शकतील. गटाला आता ते आणखी उंचावर टिपायचे आहेत.

स्रोत: DKIST unveils MHD-predicted sub-50 km photospheric vortices, https://arxiv.org/abs/2609.30051

एखादा प्रचंड तारा मरतो तेव्हा तो मागे कृष्णविवर सोडू शकतो. त्यापैकी बहुतेक आकाशगंगेत एकटीच भटकत असतात. ती पाहणे जवळजवळ अशक्य. आपल्या आकाशगंगेत फक्त सुमारे दोन डझन कृष्णविवरे ज्ञात आहेत, आणि जवळजवळ सर्वांसोबत एक सहचर तारा आहे.

नानजिंग विद्यापीठातील एका गटाने आकाशगंगेच्या संपूर्ण इतिहासाचे सिम्युलेशन तयार केले: तारे, ताऱ्यांच्या जोड्या, स्फोट आणि कक्षा.

निष्कर्ष: सुमारे 4 कोटी एकाकी कृष्णविवरे. त्यापैकी सुमारे 80,000 सूर्यापासून 1 किलोपार्सेकच्या, म्हणजे साधारण 3,300 प्रकाशवर्षांच्या आत आहेत. आतापर्यंत फक्त एकाचीच पुष्टी झाली आहे.

बाकीची कशी शोधायची? ती आपल्या मागील ताऱ्यांचा प्रकाश वाकवतात. भविष्यातील रोमन अवकाश दुर्बीण अशा शेकडो घटना टिपू शकेल.

स्रोत: A Census of Stellar-mass Black Holes in the Milky Way with POPKIN. I. Isolated Black Holes, https://arxiv.org/abs/2609.29211

आता AI बॉडीकॅमच्या चित्रणावरून पोलिसांचे अहवाल लिहिते. तिच्या चुका पकडणे हे एका माणसाचे काम असते. पण त्या चुकाच माणसाला बदलून टाकत असतील तर?

संशोधकांनी ChatGPT आणि Gemini ला एका गाडीने पादचाऱ्याला धडक दिल्याच्या 25 सेकंदांच्या व्हिडिओचा सारांश करायला सांगितले. 20 पैकी 19 सारांशांमधून धडकच वगळली गेली.

मग 328 लोकांनी तो व्हिडिओ पाहिला. एका दिवसानंतर त्यांनी चुकीच्या वाहतूक-चिन्हाचा उल्लेख असलेला सारांश वाचला. फक्त 44.8% लोकांना योग्य चिन्ह आठवले, तर योग्य सारांश वाचणाऱ्यांपैकी 83.6% लोकांना.

तो माणसाने लिहिला आहे असे वाटल्याने काहीच फरक पडला नाही. AI वर अविश्वास असल्यानेही नाही. AI चुका करते हे माहीत असूनही स्मृतीचे संरक्षण झाले नाही. पोलिसी कामात AI सारांश वापरण्यावर लेखक प्रश्न उपस्थित करतात.

स्रोत: AI-Enabled Human Memory Manipulation: Misleading AI-Generated Summaries Distort Human Memory, https://arxiv.org/abs/2609.28820

हरित हायड्रोजन बनवण्यासाठी आपण पाण्याचे विघटन करतो. त्यातील एक महत्त्वाची पायरी फक्त इरिडियम किंवा रुथेनियमसोबतच चालते. हे धातू दुर्मीळ आहेत, आणि त्यांच्या पुरवठा-साखळ्या नाजूक आहेत.

एका अमेरिकी कंपनीने AI द्वारे चालवली जाणारी रोबोट प्रयोगशाळा उभारली. तिने 26 मूलद्रव्यांपासून बनलेले 2,942 पदार्थ तपासले, दर आठवड्याला सुमारे 240. माणसे फक्त नमुने हलवतात.

आश्चर्य: विजेते पॅलेडियम-समृद्ध आहेत, असा गट ज्याची कुणीच अपेक्षा केली नव्हती. सर्वोत्तम पदार्थ 1,000 तास टिकला आणि त्याने आपले 96% पॅलेडियम राखले.

पॅलेडियमसुद्धा मौल्यवान धातू आहे, पण त्याचे उत्पादन इरिडियमपेक्षा दहापटींहून अधिक आहे. एकट्या चॅटबॉटने हा शोध यादृच्छिक निवडीपेक्षाही वाईट केला.

स्रोत: AI-guided high-throughput discovery of iridium- and ruthenium-free palladium-oxide catalysts for durable acidic oxygen evolution, https://arxiv.org/abs/2609.30133

कागदाला घडी घातली की तो ती घडी कायमची लक्षात ठेवतो. म्हणून एका ओरिगामीतून सहसा एकच आकार बनतो. प्रत्येक बिजागरीवर लहान मोटर हा एक ज्ञात उपाय आहे.

हार्वर्डमधील एका गटाने प्रत्येक बिजागरीवरून 0.05 मिमी जाडीची पोलादी पट्टी सरकवली. दाबल्यावर ती वर किंवा खाली वाकते. बोटाने दाबा, आणि ती उलटते.

प्रत्येक उलटण्याने घडी वर जाईल की खाली हे ठरते. एक कागद पक्षी किंवा देवमासा बनतो. दुसरा खोके किंवा होडी. एक साखळी ORIGAMI ही अक्षरे लिहिते.

काही कागद तर त्यांच्या कडा दुमडल्यावर स्वतःलाच पुन्हा प्रोग्राम करतात. एक ओढल्यावर आपोआप उलगडतो. दुसरा आपल्याला किती वेळा दाबले गेले ते मोजतो.

स्रोत: Reprogrammable origami through bistable buckled hinges, https://arxiv.org/abs/2609.28790

क्वांटम संवेदक चुंबकीय क्षेत्रे मोजण्यासाठी स्पिन नावाचे सूक्ष्म चुंबक वापरतात. जितके अधिक स्पिन भराल, तितका संवेदक अधिक संवेदनशील. सिद्धांततः.

प्रत्यक्षात दाटीवाटीचे स्पिन एकमेकांना विचलित करतात. त्यांची क्वांटम अवस्था खूप लवकर कोसळते. म्हणून हिऱ्याच्या संवेदकांमध्ये ते विरळ ठेवले जातात, दहा लाखांमागे काही ते काही दहा भाग.

बर्कलेच्या नेतृत्वाखालील गटाने गुलाबी स्फटिक-सुया वाढवल्या, ज्यांत दर तीन रेणूंपैकी एक संवेदक आहे. हे मानक प्रणालींपेक्षा 100 पटींहून अधिक दाट आहे.

खोलीच्या तापमानाला स्पिन सुमारे एक मायक्रोसेकंद सुसंगत राहतात. रहस्य: त्यांची ऊर्जा इकडेतिकडे उड्या मारण्यापासून रोखणारा शेजारी रेणू. पुढची पायरी: या सुयांचे खऱ्या चुंबकीय संवेदकांत रूपांतर करणे.

स्रोत: Dense pentacene cocrystal demonstrates room-temperature coherent control, https://arxiv.org/abs/2609.28912

डिलिव्हरी ड्रोन आणि उडत्या टॅक्सी जगभरातील शहरांमध्ये येत आहेत. त्यांचा आवाज वरून येतो. सध्याचे ध्वनी-नियम रस्ते आणि विमानतळांसाठी लिहिले गेले आहेत. तरीही त्याच आवाजपातळीवर ड्रोन वाहतुकीपेक्षा लोकांना जास्त त्रासदायक वाटतात असे दिसते.

लंडनमधील संशोधकांनी टोकियोपासून नैरोबीपर्यंत दहा शहरांवर एकसारख्या उड्डाणांचे सिम्युलेशन केले. तोच मार्ग, 100 मीटर उंचीवर, तेवढीच वाहतूक.

गजबजलेल्या रस्त्यांवर बदल थोडाच होता: वाहतुकीचा आवाज आधीच तो दाबून टाकतो. लंडन आणि न्यूयॉर्कमधील शांत आतल्या अंगणांमध्ये मात्र आवाज 20 डेसिबलहून अधिक उसळला.

उड्डाणाच्या उंचीजवळचे वरचे मजले खालच्या मजल्यांपेक्षा जास्त गोंगाटाचे असू शकतात. भविष्यातील मार्ग त्रिमितीत तपासले पाहिजेत, असे चमू म्हणतो.

स्रोत: Low-altitude aircraft will reshape noise exposure across global cities, https://arxiv.org/abs/2609.29763

52 पत्त्यांचा कॅट पिसा. पहिला एक्का येईपर्यंत एकेक पत्ता उलटा. सरासरी किती पत्ते लागतील? अंदाज लावून पाहा. हे एका नॉर्वेजियन सांख्यिकी नियतकालिकातील कोडे आहे.

उत्तर: 10.6. एक नॉर्वेजियन सांख्यिकीतज्ज्ञ ते अनेक प्रकारे सिद्ध करतात. सामान्य सूत्र सोपे आहे: पत्त्यांची संख्या अधिक एक, भागिले एक्क्यांची संख्या अधिक एक.

याहून छान: सरासरी, चार एक्के कॅटचे पाच समान भाग करतात. एक्क्यांमधले प्रत्येक अंतर पहिल्या अंतरासारखेच वागते.

प्रश्न उलटा केला की तो उपयोगी ठरतो. 1,000 लोकांच्या खोलीत भेटलेला 50 वा माणूस हा पाचवा डावखुरा असेल, तर तिथे सुमारे 85 डावखुरे आहेत.

स्रोत: How many cards, until the first ace: variations, extensions, lachrymae, confidence, Dirichlets, https://arxiv.org/abs/2609.29596