पृथ्वी आणि हवामानप्रीप्रिंटडेटा विश्लेषणवाचनासाठी ४ मिनिटे

दिवसाची लांबी बदलणारी चक्रीवादळे

पृथ्वी पूर्णपणे स्थिर गतीने फिरत नाही. खडक, पाणी किंवा हवा यांचे प्रचंड वस्तुमान हलू लागले की ग्रहाचे परिवलन प्रतिसाद देते, कारण पृथ्वीचा आणि तिच्यावरील सर्व गोष्टींचा एकूण कोनीय संवेग (angular momentum) — “फिरण्याचे प्रमाण” — अक्षय्य (conserved) राहिलाच पाहिजे. याचे पाठ्यपुस्तकी उदाहरण म्हणजे 2011 चा मोठा तोहोकू (Tōhoku) भूकंप (तीव्रता 9.1), ज्याने दिवस 1.80 मायक्रोसेकंदांनी (सेकंदाच्या दशलक्षांश भागांनी) आखूड केला.

उष्णकटिबंधीय चक्रीवादळे ही पृथ्वीवरील सर्वाधिक नुकसान करणाऱ्या हवामान-आपत्ती आहेत. तरीही ती पृथ्वीचे परिवलनही बदलू शकतात का, हे कुणालाच माहीत नव्हते.

जे फक्त मंदावायला हवे, असे गतिचक्र

उष्णकटिबंधीय चक्रीवादळ सुमारे 1,000 किलोमीटर परिसरातून फिरणारी हवा गोळा करते आणि ती काहीशे किलोमीटर रुंद गाभ्यात एकवटते. तिथे हवा पृथ्वीपेक्षा शंभरपटीपर्यंत अधिक वेगाने फिरते.

वादळ किनाऱ्यावर येते तेव्हा त्याचा उष्ण सागरी पाण्याचा पुरवठा तुटतो, आणि खडबडीत जमीन त्याच्या वाऱ्यांना जोरदार अडवते. सुमारे एका दिवसात हे अभिसरण ओसरते. त्यामुळे भूस्पर्श (landfall) हा संकेत शोधण्याचा सर्वोत्तम क्षण ठरतो.

मोहात पाडणारे चित्र म्हणजे ब्रेक लावलेले गतिचक्र (flywheel). दोन्ही गोलार्धांत चक्रीवादळ पृथ्वीच्याच दिशेने फिरते. घर्षण त्याला थांबवत असताना, त्याने आपले फिरणे जमिनीकडे सुपूर्द करायला हवे, ज्यामुळे ग्रहाचा वेग वाढेल आणि दिवस नेहमीच आखूड होईल. त्या चित्रावर आधारित एका आधीच्या आदर्शीकृत (idealised) अंदाजाने अगदी नगण्य परिणाम मिळाला होता: सुमारे 0.014 मायक्रोसेकंद, मोठ्या भूकंपापेक्षा शंभरपट कमी.

500 किलोमीटरच्या चकतीतून पाहिलेली बारा वादळे

चीनमधील चेंगदू (Chengdu) येथील सिचुआन विद्यापीठातील (Sichuan University) याश्वान यांग (Yaxuan Yang), लिन ली (Lin Li), चिंगयुआन वांग (Qingyuan Wang) आणि सहकाऱ्यांनी, युनिव्हर्सिटी ऑफ मिशिगनशीही (University of Michigan) संलग्न असलेल्या एका सह-लेखकासह, एखाद्या खंडावर भूस्पर्श केलेल्या उत्तर अटलांटिकमधील बारा मोठा प्रभाव पाडणाऱ्या हरिकेनचा (hurricane) अभ्यास केला. त्यांपैकी दहा वादळे सलग किमान चार सहा-तासी नोंदींमध्ये जमिनीवर आढळलेल्या, अमेरिकेतील सर्वाधिक नुकसान करणाऱ्या वादळांपैकी आहेत. आणखी दोन, मिच (Mitch, 1998) आणि इसिडोर (Isidore, 2002), यांचा समावेश करण्यात आला, कारण ती दक्षिणेकडे आणि पूर्वेकडे जात किनाऱ्यावर आली.

प्रत्येक वादळासाठी चमूने ERA5 वापरले: युरोपियन सेंटर फॉर मीडियम-रेंज वेदर फोरकास्ट्स (European Centre for Medium-Range Weather Forecasts) यांनी केलेली खऱ्या वातावरणाची पुनर्रचना. त्यांनी 500 किलोमीटर त्रिज्येच्या एका चकतीने वादळाचा पाठलाग केला आणि त्या चकतीतील जमिनीवर वाऱ्याने पूर्वेकडे किंवा पश्चिमेकडे किती जोराने ढकलले याची बेरीज केली. जमिनीचा प्रत्येक तुकडा पृथ्वीच्या अक्षापासून जितका दूर, तितके त्याचे महत्त्व अधिक, जसा बिजागऱ्यांपासून दूर दरवाजा ढकलणारा हात. जमिनीशी पहिल्या स्पर्शापासून वारे 17.5 मीटर प्रति सेकंदाखाली येईपर्यंत त्यांनी हा धक्का बेरजेत घेतला, आणि मग त्याचे रूपांतर दिवसाच्या लांबीतील बदलात केले.

बहुतेक भूकंपांपेक्षा मोठे

ब्रेक लावलेल्या गतिचक्राचे चित्र दोन बाबतींत चुकीचे ठरले.

  • परिणाम प्रचंड आहे. बारापैकी आठ वादळांनी तोहोकूपेक्षा अधिक दिवस बदलला. कतरिनाने (Katrina, 2005) तो 2.29 मायक्रोसेकंदांनी लांबवला, हार्वेने (Harvey, 2017) 1.87 ने. मिचने तो 3.43 ने आखूड केला, हा सर्वांत मोठा प्रतिसाद, जो रीटाच्या (Rita, 2005) +3.41 पेक्षा किंचितच पुढे होता.
  • तो दोन्ही दिशांनी जातो. बारापैकी दहा वादळांनी दिवस लांब केला, गतिचक्राच्या भाकिताच्या उलट.

नोंदलेल्या सर्व भूकंपांपैकी फक्त तिघांनी यापेक्षा अधिक बदल घडवला: चिली 1960, अलास्का 1964 आणि सुमात्रा 2004.

12 हरिकेन आणि 8 भूकंपांमुळे दिवसाच्या लांबीत झालेल्या बदलांचा स्तंभालेख, मिच आणि कतरिनाच्या मार्गांच्या नकाशांसह.

भूस्पर्श करणाऱ्या 12 हरिकेनसाठी (जांभळा) आणि 8 मोठ्या भूकंपांसाठी (हिरवा) दिवसाच्या लांबीतील बदल; बाण भूस्पर्शाच्या वेळची वादळाची दिशा दाखवतात. खाली, दक्षिणेकडे जाणाऱ्या मिचचा आणि उत्तरेकडे जाणाऱ्या कतरिनाचा मार्ग. — आकृती 1, Yang et al. (2026), arXiv:2611.12909.

आधी जमिनीला स्पर्श करणारी बाजू

मार्गांनी पहिला सुगावा दिला. मिच दक्षिणेकडे मध्य अमेरिकेत सरकले आणि त्याने दिवस आखूड केला; कतरिना उत्तरेकडे अमेरिकेच्या आखाती किनाऱ्यावरून (US Gulf Coast) गेले आणि त्याने दिवस लांबवला.

कारण वेगळे ओळखण्यासाठी चमूने सरळ किनारपट्टी ओलांडणाऱ्या एका आदर्शीकृत हरिकेनचे सिम्युलेशन केले, आणि मग फक्त आगमनाची दिशा बदलण्यासाठी 3 अंशांच्या टप्प्यांनी संपूर्ण दृश्य फिरवले. इतका एकच बदल चिन्ह उलटवतो. प्रतिसाद जवळजवळ परिपूर्ण लहरीनुसार बदलतो: ढोबळमानाने वायव्येकडे जाणाऱ्या वादळासाठी +0.72 मायक्रोसेकंद, आग्नेयेकडे जाणाऱ्यासाठी −0.75, आणि उत्तर-ईशान्येकडे किंवा दक्षिण-नैर्ऋत्येकडे जाणाऱ्या वादळांसाठी शून्य. सिम्युलेशनमधील मूल्ये खऱ्या मूल्यांपेक्षा लहान आहेत, मुख्यतः कारण मॉडेलमधील वादळ अधिक आटोपशीर (compact) आहे आणि जमीन अधिक गुळगुळीत.

भूस्पर्शाच्या दिशेनुसार दिवसाच्या लांबीतील बदलाचा लहरीसारखा वक्र, −0.75 ते +0.72 मायक्रोसेकंद.

भूस्पर्शाच्या दिशेनुसार (0° = उत्तरेकडे जाणारे, 90° = पूर्वेकडे जाणारे) सिम्युलेशनमधून मिळालेला दिवसाच्या लांबीतील बदल: लांब दिवस जांभळ्या रंगात, आखूड दिवस हिरव्या रंगात. — आकृती 2b, Yang et al. (2026), arXiv:2611.12909.

यंत्रणा सोपी आहे. उत्तरेकडे जाणाऱ्या वादळात उत्तरेकडील बाजू आधी जमिनीवर पोहोचते, आणि तिथे वारा पश्चिमेकडे, पृथ्वीच्या फिरण्याच्या विरुद्ध, वाहतो: दिवस लांबतो. संपूर्ण वादळ जमिनीवर आल्यावर त्याच्या दोन बाजू जवळजवळ एकमेकींना रद्द करतात. दक्षिणेकडे जाणारे वादळ याच्या उलट करते.

पश्चिमेकडे जाणाऱ्या वादळाच्या पुढच्या कडेवर दोन्ही दिशांचे वारे असतात. पारडे झुकवतो तो वादळाला सोबत वाहून नेणारा वारा: तो एका बाजूच्या वाऱ्यांत भर घालतो आणि दुसऱ्या बाजूच्या वाऱ्यांतून वजा होतो. घर्षण वाऱ्याच्या वेगाच्या वर्गानुसार वाढत असल्याने, वाऱ्यातील छोटा फरक धक्क्यातील मोठा फरक बनतो.

वायव्येकडे किंवा आग्नेयेकडे जाणाऱ्या वादळांसाठी हे दोन्ही परिणाम एकमेकांत भर घालतात, म्हणूनच वायव्येकडे निघालेल्या रीटाने दुसरा सर्वांत मोठा प्रतिसाद दिला. ईशान्येकडे जाणाऱ्या वादळांसाठी ते एकमेकांविरुद्ध काम करतात: भूस्पर्शाच्या वेळी बारांपैकी सर्वाधिक तीव्र असलेल्या मायकलने (Michael, 2018) सर्वांत लहान बदल घडवला, +0.28 मायक्रोसेकंद.

कोणताही नियम मोडत नाही: हरिकेन आजूबाजूच्या हवेशीही फिरण्याची देवाणघेवाण करते, त्यामुळे त्याच्या स्वतःच्या मंदावण्याने पृथ्वीचा वेग वाढायलाच हवा असे नाही.

कायमचे नव्हे, काही आठवडेच

दिवस कायमचा बदलू शकणाऱ्या भूकंपाच्या विपरीत, वातावरण पुन्हा स्थिरावत असताना वादळाचा परिणाम काही आठवड्यांत ओसरायला हवा. पण लेखक असे कल दाखवून देतात जे तो वाढवू शकतात: उष्ण हवामानात अधिक शक्तिशाली वादळे, भूस्पर्शानंतर अधिक मंद क्षय, आणि किनाऱ्याच्या अधिक जवळ शिखर गाठणारी वादळे. वादळे त्याच दिशांनी येत राहिली, तर पृथ्वीच्या परिवलनावरील त्यांचे ठसे अधिक मोठे आणि अधिक वारंवार होऊ शकतात.