उबदार केलेल्या मंगळावर जंगल वाढवताना
मंगळ हे जीवनासाठी प्रतिकूल ठिकाण आहे. त्याची हवा विरळ आहे, पृष्ठभागावर सुमारे 6 हेक्टोपास्कल (दाबाचे एक एकक) आणि 95% कार्बन डायऑक्साइड, त्यामुळे ती द्रव पाणी अस्तित्वात राहू शकण्याच्या मर्यादेच्या इतकी जवळ आहे की पाणी एकतर जोरात बाष्पीभवन पावते किंवा उकळते. दिवस आणि रात्र यांच्यात सुमारे 100 अंशांचा फरक असतो. अतिनील प्रकाश जमिनीवर भरभरून पडतो, आणि माती खारट व विषारी परक्लोरेटनी (perchlorates) भरलेली आहे.
तरीही, मंगळाला गुंतागुंतीच्या जीवनासाठी योग्य बनवण्याच्या कल्पनेचा 50 हून अधिक वर्षांपासून अभ्यास होत आहे. मंगळावर पाण्याच्या बर्फाचे मोठे साठे आहेत आणि जीवनाचे अनेक रासायनिक घटकही. पहिली पायरी म्हणजे त्याला उबदार करणे, उदाहरणार्थ कृत्रिम हरितगृह परिणामाने. दुसरी, खूपच कठीण पायरी म्हणजे त्याची हवा ऑक्सिजनने भरणे, जो आज जवळजवळ अनुपस्थित आहे: सुमारे 1 पास्कल.
कृत्रिम हरितगृह असलेला ग्रह
कॅलिफोर्नियातील ॲस्टेरा इन्स्टिट्यूट (Astera Institute), युनिव्हर्सिटी ऑफ शिकागो (University of Chicago), MIT, युनिव्हर्सिटी ऑफ ऑक्सफर्ड (University of Oxford), वुड्स होल ओशनोग्राफिक इन्स्टिट्यूशन (Woods Hole Oceanographic Institution) आणि NASA ची जेट प्रॉपल्शन लॅबोरेटरी (Jet Propulsion Laboratory) येथील अश्विन ब्राउड (Ashwin Braude), एडविन काइट (Edwin Kite) आणि सहकाऱ्यांनी MarsWRF वापरले, जे मंगळाचे त्रिमितीय जागतिक हवामान मॉडेल आहे. आधीच्या अभ्यासांनी सोप्या एकमितीय मॉडेलचा आधार घेतला होता, जी ग्रहाभोवती उष्णता कशी फिरते हे नीट टिपू शकत नाहीत.
त्यांनी 24 सिम्युलेशन्स चालवली. कार्बन डायऑक्साइड 18 हेक्टोपास्कलवर स्थिर ठेवला जातो, म्हणजे मंगळाचा सर्व ज्ञात गाडलेला आणि गोठलेला कार्बन डायऑक्साइड मुक्त केला तर साधारण जितका असेल तितका. मग एकूण दाब आजच्या मूल्याच्या 3, 5, 10, 15, 20 किंवा 30 पट होईपर्यंत, म्हणजे 183 हेक्टोपास्कलपर्यंत, ऑक्सिजन जोडला जातो. त्याशिवाय, एक आदर्शीकृत “करडा वायू” (grey gas) बाहेर जाणारी उष्णता चार तीव्रतांवर अडकवतो: भविष्यातील अभियंते जे काही तापवण्याचे साधन वापरतील त्याचा तो प्रतिनिधी आहे, अतिहरितगृह वायूपासून ते अभियांत्रिकीद्वारे बनवलेल्या धुळीपर्यंत किंवा कक्षेतील आरशांपर्यंत.
मॉडेल धूळ, ढग आणि पाऊस, तसेच मातीचे रसायनशास्त्र विचारात घेत नाही. मग ते दहा प्रजाती कुठे वाढू शकतील ते तपासते: एक सायनोबॅक्टेरियम, एक शैवाक, एक वाळवंटी मॉस, एक गवत, एक सायबेरियन पाइन, चार अन्नपिके (सी बकथॉर्न (sea buckthorn), गहू, केल (kale) आणि मसूर) आणि माणसे.
उबदार रात्री, तेच कठोर ऋतू
बहुतेक तापमानवाढ करडा वायू करतो: तो त्याच्या सर्वात कमी पातळीवर सुरू केल्यावर सुमारे 30 अंश. दाब आजच्या पाचपटीवरून तीसपटीपर्यंत वाढवल्याने 5 अंशांपेक्षा कमी भर पडते.
दाट हवा मुख्यतः रात्री सौम्य करते. दिवस आणि रात्रीमधील फरक दाबाच्या प्रत्येक दुपटीमागे सुमारे 5 अंशांनी कमी होतो. पण ऋतू फारसे शांत होत नाहीत. मंगळाची कक्षा लांबट आहे, आणि दक्षिणेकडील उन्हाळ्यात हा ग्रह सूर्याच्या सर्वात जवळून जातो. तपासलेल्या सर्वोच्च दाबावरही, करड्या वायूशिवाय, ऋतूंमधील चढउतार संपूर्ण ग्रहावर सरासरी 45 अंशांहून अधिक असतात, आणि हेलास द्रोणीत 70 अंशांपर्यंत पोहोचतात. उत्तर गोलार्ध अधिक सौम्य राहतो.
अधिक तापमानवाढ नेहमीच चांगली नसते. आजचा कार्बन डायऑक्साइड मुक्त केलेला असताना करडा वायू खूप जास्त असेल, तर दिवसा पाणी उकळेल, आणि सायनोबॅक्टेरिया जिथे जगू शकतील ते क्षेत्र आकुंचन पावून कोणतीही कृत्रिम तापमानवाढ नसलेल्या मंगळावरील क्षेत्रापेक्षाही लहान होईल.
शैवाकांपासून जंगलांपर्यंत
30 हेक्टोपास्कलवर, म्हणजे आजच्या पाचपट दाबावर, पृष्ठभागाच्या जास्तीत जास्त एक चतुर्थांश भागावर वर्षातून 60 हून अधिक मंगळ-दिवस तापमान गोठणबिंदूच्या वर असेल, आणि तरीही पाणी उकळणार नाही. हेलास द्रोणीत आधी शैवाकांसाठी, आणि मग मॉससाठी, हे पुरेसे ठरेल: दक्षिणेतील हे एक प्रचंड, सखल विवर आहे, जिथे हवा सर्वाधिक दाट असते आणि जमिनीचे किरणोत्सर्गापासून सर्वोत्तम संरक्षण करते. सुमारे 60 हेक्टोपास्कलवर, ते दक्षिणेकडील मध्य-अक्षांशांवर पसरतात, आणि मग जवळजवळ संपूर्ण ग्रहावर.

तापमान, दाब आणि ऑक्सिजन प्रत्येक सजीवाला कुठे वाढू देतील: दाब डावीकडून उजवीकडे वाढतो, कृत्रिम तापमानवाढ खालून वर. पाणी आणि मातीच्या मर्यादा विचारात घेतलेल्या नाहीत, त्यामुळे या कमाल मर्यादा आहेत. — आकृती 5, Braude et al. (2026), arXiv:2611.13321.
आजच्या दाबाच्या सुमारे दहापट दाबावर, ऑक्सिजन पिके, फुले आणि जंगले वाढू देईल, आणि पाइन वृक्षांसाठीही हेलासच पहिल्या क्रमांकावर असेल. लोक दाब-पोशाखाशिवाय (pressure suit) विषुववृत्तीय सखल प्रदेशांत चालू शकतील, पण तरीही ऑक्सिजन मुखवट्यांसह आणि किरणोत्सर्गाच्या संपर्कात. केवळ 150 हेक्टोपास्कलच्या वर माणसे घराबाहेरची हवा श्वासात घेऊ शकतील, तीही सर्वात कमी उंचीवरील ठिकाणी. आजच्या 20 ते 30 पट दाबापर्यंत, पृष्ठभागाच्या 15% हून अधिक भागावर वर्षभर द्रव पाणी राहू शकेल.
संथ भाग: ऑक्सिजन
तो ऑक्सिजन तयार करायला वनस्पतींना किती काळ लागेल? चमूने असे गृहीत धरले की जिथे वनस्पती आणि शैवाक वाढू शकतात तिथे उत्पादकता पृथ्वीवरील गवताळ प्रदेशांसारखी असेल, आणि सायनोबॅक्टेरियासाठी औद्योगिक उत्पादनाच्या निम्मी. तरीही, आजच्या तिप्पट दाबावरून पाचपट दाबापर्यंत जायला 500 ते 7,000 वर्षे लागतील, आणि तेही कार्बन डायऑक्साइड पूर्णपणे पुनर्चक्रित केला तरच.
हीच ती अडचण आहे. प्रकाशसंश्लेषण कार्बन डायऑक्साइडचे ऑक्सिजनमध्ये रूपांतर करते, आणि मंगळाच्या ज्ञात कार्बन डायऑक्साइडमधून जास्तीत जास्त सुमारे 20 हेक्टोपास्कल ऑक्सिजन मिळू शकेल: माणसांना श्वास घेण्यासाठी पुरेसा नाही, आणि वनस्पतींसाठीही कठीण. त्याहून अधिक मिळवायला इतर मार्गांनी पाण्यापासून इलेक्ट्रॉन काढून घ्यावे लागतील, जसे की पाण्याचे थेट विभाजन करणे, किंवा मातीतील लोह, गंधक किंवा परक्लोरेट संयुगांवर जगणारे सूक्ष्मजीव वापरणे. लेखकांच्या शब्दांत, त्याच्या धुळीतील लोहाचे रासायनिक क्षपण (reduction) होत असताना हा लाल ग्रह मग “हिरवा आणि काळा होईल”. नायट्रोजन ही आणखी एक न सुटलेली समस्या आहे: मंगळावर तो फक्त सुमारे 20 पास्कल आहे.
दुसरी पृथ्वी नव्हे
लेखकांचा निष्कर्ष असा आहे की मंगळ उबदार करता येऊ शकतो, पण त्याच्याच संसाधनांचा वापर करून तो प्रत्यक्षात ऑक्सिजनने भरता येईल का, हे अजून कोणालाच माहीत नाही. तसे झाले तरी, ते एक वेगळेच जग राहील: आपल्या वर्षाच्या जवळजवळ दुप्पट लांब वर्षावर ताणलेले ऋतू, दक्षिणेत टोकाचे चढउतार, विषुववृत्ताजवळील आणि उत्तरेतील सौम्य सखल प्रदेश, आणि पृथ्वीपेक्षा खूपच कमी पाणी. लेखक लिहितात की भू-रूपांतरित (terraformed) मंगळ, राहण्यायोग्य हवामानांची व्याप्ती किती विस्तृत असू शकते, याबद्दल नवे प्रश्न उघडेल.
