KUOTESHA MSITU KWENYE MIRIHI ILIYOPASHWA JOTO
Mirihi ni mahali pagumu kwa uhai. Hewa yake ni nyembamba, takriban hektopaskali 6 (kipimo cha shinikizo) kwenye uso na 95% kaboni dioksidi, karibu mno na kikomo ambapo maji kimiminika yanaweza kuwepo kiasi kwamba maji huvukiza kwa nguvu au huchemka. Mchana na usiku hutofautiana kwa takriban digrii 100. Mwanga wa urujuanimno hufurika ardhini, na udongo una chumvi na umejaa perklorati (perchlorates) zenye sumu.
Hata hivyo, wazo la kuifanya Mirihi ifae kwa uhai tata limechunguzwa kwa zaidi ya miaka 50. Mirihi ina akiba kubwa za barafu ya maji na viambajengo vingi vya kikemia vya uhai. Hatua ya kwanza ingekuwa kuipasha joto, kwa mfano kwa athari bandia ya gesi chafu. Ya pili, ngumu zaidi sana, ingekuwa kujaza hewa yake oksijeni, ambayo leo karibu haipo: takriban paskali 1.
Sayari yenye athari bandia ya gesi chafu
Ashwin Braude, Edwin Kite na wenzao katika Astera Institute huko California, Chuo Kikuu cha Chicago, MIT, Chuo Kikuu cha Oxford, Woods Hole Oceanographic Institution na Jet Propulsion Laboratory ya NASA walitumia MarsWRF, modeli ya tabianchi ya Mirihi nzima katika vipimo vitatu. Tafiti za awali zilitegemea modeli rahisi zaidi za kipimo kimoja, ambazo haziwezi kunasa ipasavyo jinsi joto linavyosogea kuzunguka sayari.
Waliendesha uigaji 24. Kaboni dioksidi inabaki kwenye hektopaskali 18, takriban kiasi ambacho Mirihi ingekuwa nacho iwapo kaboni dioksidi yake yote inayojulikana iliyozikwa na iliyoganda ingeachiliwa. Kisha oksijeni huongezwa hadi shinikizo la jumla lifikie mara 3, 5, 10, 15, 20 au 30 ya thamani ya leo, hadi hektopaskali 183. Juu ya hayo, “gesi ya kijivu” iliyorahisishwa (idealised) hunasa joto linalotoka kwa nguvu nne tofauti: kibadala cha chombo chochote cha kupasha joto ambacho wahandisi wa siku zijazo wangeweza kutumia, kutoka gesi chafu yenye nguvu kubwa mno hadi vumbi lililoundwa kwa makusudi au vioo katika obiti.
Modeli inaacha nje vumbi, mawingu na mvua, pamoja na kemia ya udongo. Kisha inakagua ni wapi spishi kumi zingeweza kuota: sianobakteria mmoja, kuvumwani mmoja (lichen), mosi (moss) wa jangwani, nyasi, msonobari wa Siberia, mazao manne ya chakula (sea buckthorn, ngano, sukumawiki na dengu) na binadamu.
Usiku wenye joto zaidi, majira yaleyale makali
Gesi ya kijivu ndiyo hufanya sehemu kubwa ya upashaji joto: takriban digrii 30 inapowashwa kwenye kiwango chake cha chini kabisa. Kuongeza shinikizo kutoka mara tano hadi mara thelathini ya la leo kunaongeza chini ya digrii 5.
Hewa nzito zaidi hasa hulainisha usiku. Tofauti kati ya mchana na usiku hupungua kwa takriban digrii 5 kwa kila kuongezeka maradufu kwa shinikizo. Lakini majira yanatulia kidogo tu. Obiti ya Mirihi imerefuka, na sayari hupita karibu zaidi na Jua wakati wa kiangazi cha kusini. Hata kwenye shinikizo la juu zaidi lililojaribiwa, bila gesi ya kijivu, mabadiliko ya kimajira yanazidi digrii 45 kwa wastani katika sayari nzima, na yanafikia digrii 70 katika bonde la Hellas. Nusutufe ya kaskazini inabaki tulivu zaidi.
Upashaji joto zaidi si bora kila wakati. Kaboni dioksidi iliyopo leo ikiachiliwa lakini gesi ya kijivu ikiwa nyingi mno, maji yangechemka wakati wa mchana, na eneo ambamo sianobakteria wangeweza kuishi lingepungua chini ya lile la Mirihi isiyopashwa joto bandia hata kidogo.
Kutoka kuvumwani hadi misitu
Kwenye hektopaskali 30, mara tano ya shinikizo la leo, isiyozidi robo ya uso ingekuwa na zaidi ya siku 60 za Mirihi kwa mwaka juu ya kiwango cha kuganda bila kuchemka. Hiyo ingetosha kwa kuvumwani, kisha mosi, katika bonde la Hellas, kreta kubwa mno iliyo chini kusini ambapo hewa ni nzito zaidi na hulinda ardhi vyema zaidi dhidi ya mionzi. Karibu na hektopaskali 60, zinaenea katika latitudo za kati za kusini, kisha karibu sayari nzima.

Ni wapi halijoto, shinikizo na oksijeni vingeruhusu kila kiumbe kuota: shinikizo huongezeka kutoka kushoto kwenda kulia, upashaji joto bandia kutoka chini kwenda juu. Vikwazo vya maji na udongo vimepuuzwa, kwa hiyo hivi ni viwango vya juu kabisa. — Kielelezo 5, Braude et al. (2026), arXiv:2611.13321.
Karibu na mara kumi ya shinikizo la leo, oksijeni ingeruhusu mazao, maua na misitu, Hellas ikiwa tena ya kwanza kwa misonobari. Watu wangeweza kutembea katika nyanda za chini za ikweta bila suti ya shinikizo, ingawa bado wakiwa na barakoa za oksijeni na wakikabiliwa na mionzi. Ni juu ya hektopaskali 150 tu ambapo binadamu wangeweza kupumua hewa nje, kwenye miinuko ya chini kabisa. Kufikia mara 20 hadi 30 ya shinikizo la leo, zaidi ya 15% ya uso ingeweza kuhifadhi maji kimiminika mwaka mzima.
Sehemu ya polepole: oksijeni
Mimea ingehitaji muda gani kutengeneza oksijeni hiyo? Timu ilichukulia uzalishaji unaofanana na ule wa nyanda za majani duniani mahali ambapo mimea na kuvumwani vinaweza kuota, na nusu ya mavuno ya viwandani kwa sianobakteria. Hata hivyo, kutoka mara tatu hadi mara tano ya shinikizo la leo kungechukua miaka 500 hadi 7,000, na tu ikiwa kaboni dioksidi inarejelezwa kikamilifu.
Sharti hilo ndilo kikwazo. Usanisinuru hugeuza kaboni dioksidi kuwa oksijeni, na kaboni dioksidi inayojulikana ya Mirihi ingeweza kutoa isiyozidi takriban hektopaskali 20 za oksijeni: haitoshi kwa binadamu kupumua, na hali ngumu kwa mimea. Zaidi ya hapo kungehitaji kuvuta elektroni kutoka kwa maji kwa njia nyingine, kama kugawanya maji moja kwa moja au kuwa na vijidudu vinavyojilisha kwa misombo ya chuma, salfa au perklorati katika udongo. Kwa maneno ya waandishi, sayari nyekundu basi ingegeuka “kijani na nyeusi” huku chuma kilichomo katika vumbi lake kikipunguzwa kikemia (reduced). Nitrojeni ni tatizo jingine lisilotatuliwa: Mirihi ina takriban paskali 20 tu ya gesi hiyo.
Si Dunia ya pili
Waandishi wanahitimisha kwamba Mirihi inaweza kupashwa joto, lakini hakuna anayejua bado kama kwa vitendo inaweza kujazwa oksijeni kwa kutumia rasilimali zake yenyewe. Hata ikiwa ingejazwa, ingebaki ulimwengu tofauti: majira yaliyotanuliwa katika mwaka unaokaribia kuwa mrefu mara mbili ya wetu, mabadiliko makali kusini, nyanda za chini zenye hali tulivu zaidi karibu na ikweta na kaskazini, na maji kidogo zaidi sana kuliko Dunia. Mirihi iliyobadilishwa kuwa kama Dunia (terraformed), wanaandika, ingefungua maswali mapya kuhusu jinsi upana wa tabianchi zinazoweza kukaliwa unavyoweza kuwa.
