न्यूट्रॉन ताऱ्यांच्या मर्यादेवरचा एक अदृश्य साथीदार
न्यूट्रॉन तारा किती जड होऊ शकतो? याचे उत्तर अतिप्रचंड घनतेवर द्रव्य कसे वागते यावर अवलंबून आहे — ज्याला भौतिकशास्त्रज्ञ घन द्रव्याचे अवस्था-समीकरण (equation of state of dense matter) म्हणतात. दोन सौर वस्तुमानांपेक्षा जड असलेले मोजकेच न्यूट्रॉन तारे ज्ञात आहेत, आणि प्रत्येक नवा तारा मर्यादा अधिक घट्ट करतो. अनेक अभ्यासांनुसार, हळू फिरणाऱ्या किंवा अजिबात न फिरणाऱ्या न्यूट्रॉन ताऱ्याची कमाल मर्यादा 2.15 ते 2.3 सौर वस्तुमानांदरम्यान आहे. तिच्या वर न्यूट्रॉन तारे आणि कृष्णविवरे यांच्यामध्ये एक “वस्तुमान-दरी” (mass gap) आहे.
एक नवा शोध नेमका त्या रेषेवर बसतो.
दर 1,218 दिवसांनी डोलणारा एक राक्षसी तारा
चिनी विज्ञान अकादमीच्या राष्ट्रीय खगोलशास्त्रीय वेधशाळा (National Astronomical Observatories of the Chinese Academy of Sciences), चोंगछिंग विद्यापीठ (Chongqing University) आणि अमेरिका, इटली व ऑस्ट्रेलियातील संस्थांमधील शिनलिन झाओ (Xinlin Zhao), सोंग वांग (Song Wang), जिफेंग लिउ (Jifeng Liu) आणि सहकाऱ्यांनी, कोणत्यातरी न दिसणाऱ्या गोष्टीने आपल्याभोवती ओढल्या जाणाऱ्या ताऱ्यांसाठी आकाश-सर्वेक्षणांमध्ये शोध घेतला. त्यांनी Gaia च्या द्वैती कक्षांच्या सूचीची LAMOST आणि APOGEE या दोन वर्णपटीय सर्वेक्षणांशी सांगड घातली (cross-match), आणि ज्या ताऱ्यांचा वेग 30 km/s पेक्षा अधिक बदलला ते तारे निवडले.
त्यांपैकी एक उठून दिसला: J0008+0128 नावाचा एक लाल राक्षसी तारा, सुमारे 1,465 पार्सेक दूर. तो सूर्यापेक्षा 5.39 पट रुंद आहे, त्याच्या पृष्ठभागाचे तापमान 4,929 K आहे, आणि तो सूर्याच्या सुमारे 16 पट तेजस्वी आहे.
चमूने डिसेंबर 2013 पासून पुढे घेतलेले APOGEE चे 16 अवरक्त वर्णपट, LAMOST चे 9 प्रकाशीय (optical) वर्णपट, आणि डिसेंबर 2025 मध्ये नॉर्डिक ऑप्टिकल टेलिस्कोपने (Nordic Optical Telescope) घेतलेले आणखी दोन वर्णपट गोळा केले. प्रत्येक वर्णपटात, प्रकाशाचे डॉपलर विस्थापन (Doppler shift) ताऱ्याचा आपल्या दिशेने येण्याचा किंवा आपल्यापासून दूर जाण्याचा वेग देते. हा वेग सुमारे 1,218 दिवसांच्या चक्रात वाढतो आणि कमी होतो, आपल्या सरासरीच्या दोन्ही बाजूंना 16.75 km/s ने झुलत, जवळजवळ वर्तुळाकार असलेल्या कक्षेवर (विकेंद्रता 0.09).
न दिसणाऱ्या गोष्टीचे वजन करताना
केवळ वेगांवरून “वस्तुमान-फल” (mass function) मिळते: 0.587 सौर वस्तुमान, म्हणजे साथीदाराचे वस्तुमान, राक्षसी ताऱ्याचे वस्तुमान आणि कक्षेचा कल यांचे एक ठरावीक संयोजन. कक्षा अगदी कडेकडून (edge-on) दिसत असती, तर राक्षसी ताऱ्याच्या वस्तुमानाचा कोणता अंदाज वापरला यानुसार, साथीदाराचे वस्तुमान किमान 1.86 ते 2.23 सौर वस्तुमान असते.
कल मोजण्यासाठी चमूने Gaia ची जोड दिली. Gaia च्या दुसऱ्या आणि तिसऱ्या माहिती-प्रकाशनांनी (data releases) आकाशातील ताऱ्याच्या स्थानाचा सुमारे 1,000 दिवस मागोवा घेतला — एका कक्षेच्या सुमारे 82%. वेग आणि स्थाने एकत्र जुळवल्यावर सुमारे 73°, कमी-अधिक 11° इतका कल (inclination) मिळतो.
राक्षसी ताऱ्याचे स्वतःचे वस्तुमान त्याच्या पृष्ठभागावरील गुरुत्वाकर्षण आणि त्याची त्रिज्या यांवरून मिळते: 1.67 ± 0.15 सौर वस्तुमान, जरी वेगवेगळ्या सर्वेक्षणांनुसार ते 1.2 ते 2.7 पर्यंत पसरलेले आहे. सर्व एकत्र केल्यावर, साथीदाराचे वस्तुमान 1.8 ते 2.8 सौर वस्तुमानांदरम्यान येते, आणि सर्वोत्तम अंदाज 2.20 सौर वस्तुमान आहे.
तारा नाही, आणि मूक
साथीदार एखादा सामान्य तारा असू शकेल का? 1.8 ते 2.8 सौर वस्तुमानांचा मुख्य-अनुक्रमातील (main-sequence) तारा सूर्यापेक्षा 11 ते 81 पट अधिक तेजस्वी असेल — किमान राक्षसी ताऱ्याच्या तोडीचा. त्याच्या प्रकाशात असे काहीही दिसत नाही. चमूने अवरक्त वर्णपटांचे दोन संभाव्य स्रोतांमध्ये विभाजनही केले, या तंत्राला वर्णपटीय पृथक्करण (spectral disentangling) म्हणतात: तिथे फक्त राक्षसी तारा आहे. श्वेत बटूंच्या जोडीसाठी तापमानांची अविश्वसनीयरीत्या अरुंद श्रेणी लागेल, आणि 1.4 सौर वस्तुमानांपेक्षा जड असलेली श्वेत बटूंची जवळची जोडी आजवर कधीच निरीक्षणात आलेली नाही.
साथीदार मूकही आहे. Einstein Probe या क्ष-किरण दुर्बिणीला जून 2025 मधील 9,421 सेकंदांच्या निरीक्षणात काहीही दिसले नाही. FAST या रेडिओ दुर्बिणीला फेब्रुवारी ते एप्रिल 2025 दरम्यानच्या चार निरीक्षणांमध्ये एकही पल्सार सापडला नाही. या दोन्ही शांततांना अर्थ आहे, असे लेखक दाखवतात: राक्षसी ताऱ्याचा वारा न्यूट्रॉन ताऱ्यावर केवळ अल्पसा प्रवाह पोहोचवेल, 2.2 सौर वस्तुमानांचा न्यूट्रॉन तारा लवकर थंड होतो, आणि पल्सारची शलाका कदाचित कधीच पृथ्वीवरून फिरून जात नसेल.
म्हणून साथीदार बहुधा एक संहत वस्तू (compact object) आहे: सैद्धांतिक कमाल मर्यादेवर किंवा तिच्या पलीकडे असलेला न्यूट्रॉन तारा, किंवा अतिशय हलके कृष्णविवर. कक्षेच्या आत लपलेली लहान संहत वस्तूंची जवळची जोडी पूर्णपणे नाकारता येत नाही.
कोणालाही घडवता न येणारी कक्षा
दुसरे आश्चर्य म्हणजे खुद्द कक्षा. चमूने तुलना केलेल्या न्यूट्रॉन-तारा प्रणालींमध्ये J0008+0128 चा परिभ्रमण-काळ सर्वात मोठा आहे. POSYDON कोडने सिम्युलेट केलेल्या द्वैती प्रणालींच्या एका मोठ्या समूहात, एकही प्रणाली कधीही अशा अवस्थेतून गेली नाही.
शोधनिबंधातील एक साधा अंदाज ही अडचण दाखवतो. वर्तुळाकार कक्षेपासून सुरुवात करा, आणि न्यूट्रॉन ताऱ्याच्या जनक ताऱ्याला त्याच्या स्फोटात सममितपणे वस्तुमान गमावू द्या: तेव्हा विकेंद्रता म्हणजे बाहेर फेकलेले वस्तुमान भागिले जोडीकडे उरलेले वस्तुमान, म्हणजे राक्षसी तारा अधिक न्यूट्रॉन तारा. 0.09 विकेंद्रतेचा अर्थ असा की केवळ सुमारे 0.4 सौर वस्तुमान गमावले गेले, म्हणजे जनक तारा जास्तीत जास्त सुमारे 2.6 सौर वस्तुमानांचा हीलियम तारा होता. याउलट, अलीकडची तारकीय प्रतिरूपे 2.2 सौर वस्तुमानांचा न्यूट्रॉन तारा 6 ते 8 सौर वस्तुमानांच्या हीलियम ताऱ्यांपासून घडवतात. जन्माच्या वेळचा धक्का (kick) देखील अत्यल्प, सुमारे 20 km/s पेक्षा कमी, असायला हवा.
लेखक त्रि-पिंड (three-body) उगमाचाही विचार करतात. राक्षसी तारा एकेकाळी ताऱ्यांच्या एका आतल्या जोडीभोवती फिरत असावा, जी जोडी नंतर विलीन झाली — दोन न्यूट्रॉन तारे, किंवा एक न्यूट्रॉन तारा आणि एक श्वेत बटू. विलीनीकरणातून अल्पसाच धक्का मिळतो, ज्यामुळे बाहेरची कक्षा वर्तुळाकार राहील. साथीदाराचे वस्तुमान GW170817 या न्यूट्रॉन-तारा विलीनीकरणानंतर उरलेल्या वस्तुमानाशी तुलनीय आहे, जे जास्तीत जास्त सुमारे 2.3 सौर वस्तुमान होते.
राक्षसी ताऱ्याचा पुढचा अध्याय
जलद, पुनःपुन्हा केलेले वर्णपटदर्शन (spectroscopy) लपलेली आतली जोडी उघड करू शकेल, अल्प-कालावधीच्या सूक्ष्म डुगडुगण्यांमधून (wobbles), जी शोधणे अत्यंत आव्हानात्मक असल्याचे लेखक म्हणतात. दरम्यान, राक्षसी तारा उत्क्रांत होत राहतो. एक दिवस तो इतका फुगू शकेल की त्याचे द्रव्य साथीदारावर सांडेल, आणि या प्रणालीचा शेवट न्यूट्रॉन तारा आणि श्वेत बटू यांच्या रुंद जोडीत होऊ शकेल. हे संशोधन Science Advances मध्ये प्रकाशनासाठी स्वीकारले गेले आहे.
