MWENZI ASIYEONEKANA KWENYE KIKOMO CHA NYOTA ZA NYUTRONI
Nyota ya nyutroni inaweza kuwa nzito kiasi gani? Jibu linategemea jinsi mada inavyotenda katika msongamano uliokithiri — kile wanafizikia wanachokiita mlinganyo wa hali wa mada yenye msongamano mkubwa (equation of state of dense matter). Ni nyota chache tu za nyutroni zilizo nzito kuliko masi mbili za Jua zinazojulikana, na kila moja inabana zaidi mipaka hiyo. Tafiti kadhaa zinaweka kikomo cha juu cha nyota ya nyutroni inayozunguka polepole au isiyozunguka kabisa kati ya masi 2.15 na 2.3 za Jua. Juu yake kuna “pengo la masi” kati ya nyota za nyutroni na mashimo meusi.
Ugunduzi mpya umekaa sawasawa kwenye mstari huo.
Nyota kubwa inayoyumba kila siku 1,218
Xinlin Zhao, Song Wang, Jifeng Liu na wenzao, katika Vituo vya Kitaifa vya Uchunguzi wa Anga vya Chuo cha Sayansi cha China, Chuo Kikuu cha Chongqing na taasisi nchini Marekani, Italia na Australia, walitafuta katika tafiti za anga nyota zinazovutwa huku na kule na kitu kisichoonekana. Walilinganisha katalogi ya Gaia ya obiti za jozi za nyota na tafiti mbili za spektroskopia, LAMOST na APOGEE, na wakabakiza nyota ambazo kasi yake ilibadilika kwa zaidi ya 30 km/s.
Moja ilijitokeza: nyota kubwa nyekundu iitwayo J0008+0128, umbali wa takriban parseki 1,465. Ni pana mara 5.39 kuliko Jua, ina 4,929 K usoni mwake, na inang’aa takriban mara 16 zaidi ya Jua.
Timu ilikusanya spektra 16 za infraredi kutoka APOGEE, zilizochukuliwa kuanzia Desemba 2013, spektra 9 za mwanga unaoonekana kutoka LAMOST, na mbili zaidi kutoka darubini ya Nordic Optical Telescope mwezi Desemba 2025. Katika kila spektra, mabadiliko ya Doppler ya mwanga yanatoa kasi ya nyota ikikaribia au ikiondoka kwetu. Kasi hiyo hupanda na kushuka katika mzunguko wa takriban siku 1,218, ikibembea 16.75 km/s pande zote mbili za wastani wake, kwenye obiti iliyo karibu duara kamili (upekuaji, au eccentricity, wa 0.09).
Kupima uzito wa kitu kisichoweza kuonekana
Kasi peke yake zinatoa “fomula ya masi” (mass function): masi 0.587 za Jua, mchanganyiko maalum wa masi ya mwenzi, masi ya nyota kubwa na mwinamo wa obiti. Kama obiti ingeonekana kwa ubavu kabisa, mwenzi angekuwa na uzito wa angalau masi 1.86 hadi 2.23 za Jua, kutegemea ni makadirio gani ya masi ya nyota kubwa yanayotumika.
Ili kupima mwinamo, timu iliongeza Gaia. Matoleo yake ya pili na ya tatu ya data yalifuatilia nafasi ya nyota angani kwa takriban siku 1,000 — karibu 82% ya obiti moja. Kulinganisha kasi na nafasi kwa pamoja kunatoa mwinamo wa takriban 73°, zaidi au pungufu 11°.
Masi ya nyota kubwa yenyewe inatokana na mvuto wa uso wake na nusu-kipenyo chake: masi 1.67 ± 0.15 za Jua, ingawa tafiti tofauti zinaitawanya kati ya 1.2 na 2.7. Ukiyaweka yote pamoja, mwenzi ana uzito kati ya masi 1.8 na 2.8 za Jua, na makadirio bora ni masi 2.20 za Jua.
Si nyota, na kimya
Je, mwenzi angeweza kuwa nyota ya kawaida? Nyota ya mfuatano mkuu (main-sequence) yenye masi 1.8 hadi 2.8 za Jua ingeng’aa mara 11 hadi 81 zaidi ya Jua — angalau kiasi cha kulingana na nyota kubwa yenyewe. Hakuna kitu cha aina hiyo kinachoonekana katika mwanga wake. Timu pia iligawanya spektra za infraredi kuwa vyanzo viwili vinavyowezekana, mbinu inayoitwa utenganishaji wa spektra (spectral disentangling): ni nyota kubwa pekee iliyopo. Jozi ya vibete vyeupe ingehitaji safu finyu isiyoaminika ya halijoto, na hakuna jozi ya karibu ya vibete vyeupe iliyo nzito kuliko masi 1.4 za Jua iliyowahi kuonwa.
Mwenzi pia yuko kimya. Darubini ya eksirei Einstein Probe haikuona chochote wakati wa sekunde 9,421 za uchunguzi mwezi Juni 2025. Darubini ya redio FAST haikupata pulsa katika vipindi vinne vya uchunguzi kati ya Februari na Aprili 2025. Waandishi wanaonyesha kwamba ukimya wote huo unaeleweka: upepo wa nyota kubwa ungelisha tone dogo tu la mada kwenye nyota ya nyutroni, nyota ya nyutroni ya masi 2.2 za Jua hupoa haraka, na boriti ya pulsa huenda haipiti kamwe mbele ya Dunia.
Kwa hiyo kuna uwezekano mkubwa kwamba mwenzi ni kitu kilichoshikamana (compact object): nyota ya nyutroni iliyo kwenye kikomo cha nadharia au zaidi yake, au shimo jeusi jepesi sana. Jozi iliyobanana ya vitu vidogo zaidi vilivyoshikamana, iliyojificha ndani ya obiti, haiwezi kuondolewa kabisa.
Obiti ambayo hakuna anayejua jinsi ya kuiunda
Mshangao wa pili ni obiti yenyewe. Miongoni mwa mifumo ya nyota za nyutroni ambayo timu ililinganisha, J0008+0128 ina kipindi kirefu zaidi cha obiti. Katika idadi kubwa ya jozi za nyota zilizoigwa kwa programu ya POSYDON, hakuna hata mfumo mmoja uliowahi kupitia hali inayofanana.
Makadirio rahisi kutoka kwenye makala yanaonyesha tatizo. Anza na obiti ya duara na uache nyota iliyozaa nyota ya nyutroni ipoteze masi kwa ulinganifu katika mlipuko wake: upekuaji basi ni sawa na masi iliyorushwa ikigawanywa kwa masi ambayo jozi hiyo inabaki nayo, nyota kubwa pamoja na nyota ya nyutroni. Upekuaji wa 0.09 unamaanisha kwamba ni takriban masi 0.4 za Jua tu zilizopotea, kwa hiyo nyota-mzazi ilikuwa nyota ya heliamu yenye masi ya takriban 2.6 za Jua zaidi kabisa. Vielelezo vya hivi karibuni vya nyota, badala yake, huunda nyota ya nyutroni ya masi 2.2 za Jua kutoka nyota za heliamu za masi 6 hadi 8 za Jua. Msukumo wakati wa kuzaliwa ungelazimika pia kuwa mdogo mno, chini ya takriban 20 km/s.
Waandishi pia wanazingatia asili ya miili mitatu. Huenda nyota kubwa iliwahi kuzunguka jozi ya ndani ya nyota zilizoungana baadaye — nyota mbili za nyutroni, au nyota ya nyutroni na kibete cheupe. Muungano hutoa msukumo mdogo, jambo ambalo lingeiacha obiti ya nje kuwa ya duara. Masi ya mwenzi inalingana na kile kilichobaki baada ya muungano wa nyota za nyutroni GW170817, takriban masi 2.3 za Jua zaidi kabisa.
Sura inayofuata ya nyota kubwa
Spektroskopia ya haraka na ya mara kwa mara ingeweza kufichua jozi ya ndani iliyofichika, kupitia mitikisiko midogo mno ya kipindi kifupi ambayo waandishi wanaieleza kuwa migumu sana kugundua. Wakati huohuo, nyota kubwa inaendelea kubadilika. Siku moja huenda ikavimba kiasi cha kumwaga mada kwenye mwenzi wake, na mfumo ungeweza kuishia kama jozi pana ya nyota ya nyutroni na kibete cheupe. Kazi hii imekubaliwa kuchapishwa katika Science Advances.
