న్యూట్రాన్ నక్షత్ర పరిమితి వద్ద ఒక కనిపించని తోడు
న్యూట్రాన్ నక్షత్రం ఎంత బరువుగా ఉండగలదు? సమాధానం అత్యంత అధిక సాంద్రతల వద్ద పదార్థం ఎలా ప్రవర్తిస్తుందనే దానిపై ఆధారపడి ఉంటుంది — భౌతిక శాస్త్రవేత్తలు దీన్ని సాంద్ర పదార్థపు స్థితి సమీకరణం (equation of state of dense matter) అంటారు. రెండు సౌర ద్రవ్యరాశుల కంటే బరువైన న్యూట్రాన్ నక్షత్రాలు కొన్ని మాత్రమే తెలుసు, ఒక్కొక్కటీ పరిమితులను మరింత కట్టుదిట్టం చేస్తుంది. నెమ్మదిగా తిరిగే లేదా అసలు తిరగని న్యూట్రాన్ నక్షత్రపు గరిష్ఠ పరిమితిని అనేక అధ్యయనాలు 2.15, 2.3 సౌర ద్రవ్యరాశుల మధ్య ఉంచుతాయి. దాని పైన న్యూట్రాన్ నక్షత్రాలకు, కృష్ణ బిలాలకు మధ్య ఒక “ద్రవ్యరాశి అంతరం” (mass gap) ఉంది.
ఒక కొత్త ఆవిష్కరణ సరిగ్గా ఆ రేఖపైనే ఉంది.
ప్రతి 1,218 రోజులకు ఊగే ఒక దిగ్గజం
చైనీస్ అకాడమీ ఆఫ్ సైన్సెస్ జాతీయ ఖగోళ వేధశాలలు (National Astronomical Observatories of the Chinese Academy of Sciences), చోంగ్క్వింగ్ విశ్వవిద్యాలయం (Chongqing University), అమెరికా, ఇటలీ, ఆస్ట్రేలియాలలోని సంస్థలకు చెందిన షిన్లిన్ ఝావో (Xinlin Zhao), సాంగ్ వాంగ్ (Song Wang), జీఫెంగ్ లియు (Jifeng Liu), వారి సహచరులు, కనిపించని దేనిచేతనో చుట్టూ లాగబడుతున్న నక్షత్రాల కోసం ఆకాశ సర్వేలలో వెతికారు. వారు Gaia ద్వంద్వ కక్ష్యల జాబితాను (catalogue) LAMOST, APOGEE అనే రెండు వర్ణపట సర్వేలతో పోల్చి సరిపోల్చారు (cross-matched), వేగం 30 km/s కంటే ఎక్కువ మారిన నక్షత్రాలను ఉంచుకున్నారు.
ఒకటి ప్రత్యేకంగా నిలిచింది: సుమారు 1,465 పార్సెక్కుల దూరంలో ఉన్న J0008+0128 అనే ఎర్ర దిగ్గజం. అది సూర్యుడి కంటే 5.39 రెట్లు వెడల్పుగా ఉంటుంది, దాని ఉపరితలం వద్ద ఉష్ణోగ్రత 4,929 K, ప్రకాశం సూర్యుడి కంటే సుమారు 16 రెట్లు.
బృందం డిసెంబర్ 2013 నుంచి తీసిన 16 పరారుణ (infrared) వర్ణపటాలను APOGEE నుంచి, 9 దృశ్య (optical) వర్ణపటాలను LAMOST నుంచి, డిసెంబర్ 2025లో నార్డిక్ ఆప్టికల్ టెలిస్కోప్ (Nordic Optical Telescope) నుంచి మరో రెండింటిని సేకరించింది. ప్రతి వర్ణపటంలోనూ, కాంతి యొక్క డాప్లర్ విస్థాపనం (Doppler shift) నక్షత్రం మన వైపుకు లేదా మనకు దూరంగా కదిలే వేగాన్ని ఇస్తుంది. ఆ వేగం సుమారు 1,218 రోజుల చక్రంలో పెరిగి తగ్గుతుంది, తన సగటుకు ఇరువైపులా 16.75 km/s ఊగుతూ, దాదాపు వృత్తాకారమైన కక్ష్యపై (ఉత్కేంద్రత (eccentricity) 0.09).
కనిపించని దాన్ని తూకం వేయడం
వేగాలు మాత్రమే “ద్రవ్యరాశి ఫంక్షన్”ను (mass function) ఇస్తాయి: 0.587 సౌర ద్రవ్యరాశులు, ఇది తోడు ద్రవ్యరాశి, దిగ్గజం ద్రవ్యరాశి, కక్ష్య వాలుల యొక్క ఒక స్థిర కలయిక. కక్ష్యను సరిగ్గా అంచు నుంచి (edge-on) చూస్తున్నట్లయితే, దిగ్గజం ద్రవ్యరాశికి ఏ అంచనాను ఉపయోగిస్తారనే దాన్ని బట్టి, తోడు బరువు కనీసం 1.86 నుంచి 2.23 సౌర ద్రవ్యరాశులు ఉంటుంది.
వాలును కొలవడానికి, బృందం Gaia ను జోడించింది. దాని రెండో, మూడో డేటా విడుదలలు ఆకాశంలో నక్షత్రపు స్థానాన్ని సుమారు 1,000 రోజుల పాటు అనుసరించాయి — ఒక కక్ష్యలో సుమారు 82%. వేగాలను, స్థానాలను కలిపి అమర్చడం (fitting) ద్వారా సుమారు 73°, 11° ఎక్కువ తక్కువగా వాలు (inclination) వస్తుంది.
దిగ్గజం స్వంత ద్రవ్యరాశి దాని ఉపరితల గురుత్వం, వ్యాసార్థం నుంచి వస్తుంది: 1.67 ± 0.15 సౌర ద్రవ్యరాశులు, అయితే వివిధ సర్వేల అంచనాలు 1.2 నుంచి 2.7 వరకు విస్తరించి ఉన్నాయి. అన్నీ కలిపితే, తోడు బరువు 1.8, 2.8 సౌర ద్రవ్యరాశుల మధ్య ఉంటుంది, ఉత్తమ అంచనా 2.20 సౌర ద్రవ్యరాశులు.
నక్షత్రం కాదు, నిశ్శబ్దం కూడా
తోడు ఒక సాధారణ నక్షత్రం కాగలదా? 1.8 నుంచి 2.8 సౌర ద్రవ్యరాశుల ప్రధాన శ్రేణి నక్షత్రం (main-sequence star) సూర్యుడి కంటే 11 నుంచి 81 రెట్లు ఎక్కువగా ప్రకాశిస్తుంది — కనీసం దిగ్గజంతో పోల్చదగినంతగా. దాని కాంతిలో అలాంటిదేమీ కనిపించదు. బృందం పరారుణ వర్ణపటాలను రెండు సాధ్యమైన మూలాలుగా కూడా విడదీసింది, ఈ పద్ధతిని వర్ణపట విడదీత (spectral disentangling) అంటారు: అక్కడ దిగ్గజం మాత్రమే ఉంది. ఒక జత శ్వేత మరుగుజ్జులకు (white dwarfs) అసంభావ్యమైనంత ఇరుకైన ఉష్ణోగ్రతల శ్రేణి అవసరమవుతుంది, అలాగే 1.4 సౌర ద్రవ్యరాశుల కంటే బరువైన దగ్గరి శ్వేత మరుగుజ్జు జత ఏదీ ఇంతవరకు గమనించబడలేదు.
తోడు నిశ్శబ్దంగా కూడా ఉంది. Einstein Probe X-కిరణ టెలిస్కోప్ జూన్ 2025లో 9,421 సెకన్ల పరిశీలనలో ఏమీ చూడలేదు. FAST రేడియో టెలిస్కోప్ ఫిబ్రవరి, ఏప్రిల్ 2025 మధ్య నాలుగు పరిశీలనల్లో ఏ పల్సర్నూ కనుగొనలేదు. ఈ రెండు నిశ్శబ్దాలూ అర్థవంతమేనని రచయితలు చూపిస్తారు: దిగ్గజపు గాలి న్యూట్రాన్ నక్షత్రంపైకి కొద్దిపాటి పదార్థాన్ని మాత్రమే అందిస్తుంది, 2.2 సౌర ద్రవ్యరాశుల న్యూట్రాన్ నక్షత్రం త్వరగా చల్లబడుతుంది, పల్సర్ కిరణపుంజం (beam) భూమి మీదుగా ఎప్పుడూ వెళ్లకపోయే అవకాశమూ ఉంది.
కాబట్టి తోడు చాలావరకు ఒక సాంద్ర వస్తువు (compact object): సైద్ధాంతిక గరిష్ఠ పరిమితి వద్ద లేదా దాన్ని దాటిన న్యూట్రాన్ నక్షత్రం, లేదా చాలా తేలికైన కృష్ణ బిలం. కక్ష్య లోపల దాగి ఉన్న చిన్న సాంద్ర వస్తువుల దగ్గరి జతను పూర్తిగా తోసిపుచ్చలేము.
ఎవరికీ నిర్మించడం తెలియని కక్ష్య
రెండో ఆశ్చర్యం కక్ష్యే. బృందం పోల్చిన న్యూట్రాన్-నక్షత్ర వ్యవస్థల్లో, J0008+0128 కే అత్యంత సుదీర్ఘ కక్ష్యా కాలం ఉంది. POSYDON కోడ్తో అనుకరించిన పెద్ద ద్వంద్వ వ్యవస్థల సమూహంలో, ఒక్క వ్యవస్థ కూడా ఎప్పుడూ ఇలాంటి స్థితి గుండా వెళ్లలేదు.
పత్రంలోని ఒక సరళమైన అంచనా సమస్యను చూపిస్తుంది. ఒక వృత్తాకార కక్ష్య నుంచి మొదలుపెట్టి, న్యూట్రాన్ నక్షత్రపు మాతృ నక్షత్రం తన విస్ఫోటనంలో సౌష్ఠవంగా (symmetrically) ద్రవ్యరాశిని కోల్పోయిందనుకోండి: అప్పుడు ఉత్కేంద్రత, విసిరివేయబడిన ద్రవ్యరాశిని ఆ జత నిలుపుకున్న ద్రవ్యరాశితో — దిగ్గజం, న్యూట్రాన్ నక్షత్రం కలిపి — భాగిస్తే వచ్చే విలువకు సమానం. 0.09 ఉత్కేంద్రత అంటే సుమారు 0.4 సౌర ద్రవ్యరాశులు మాత్రమే కోల్పోయినట్లు, కాబట్టి మాతృ నక్షత్రం గరిష్ఠంగా సుమారు 2.6 సౌర ద్రవ్యరాశుల హీలియం నక్షత్రం. ఇటీవలి నక్షత్ర నమూనాలు మాత్రం 2.2-సౌర-ద్రవ్యరాశి న్యూట్రాన్ నక్షత్రాన్ని 6 నుంచి 8 సౌర ద్రవ్యరాశుల హీలియం నక్షత్రాల నుంచి తయారుచేస్తాయి. పుట్టుక సమయంలోని తన్ను (kick) కూడా చాలా చిన్నదిగా, సుమారు 20 km/s కంటే తక్కువగా ఉండాలి.
రచయితలు మూడు-వస్తువుల మూలాన్ని (three-body origin) కూడా పరిశీలిస్తారు. దిగ్గజం ఒకప్పుడు ఒక లోపలి నక్షత్రాల జత చుట్టూ తిరిగి ఉండవచ్చు, ఆ జత తర్వాత కలిసిపోయి ఉండవచ్చు — రెండు న్యూట్రాన్ నక్షత్రాలు, లేదా ఒక న్యూట్రాన్ నక్షత్రం, ఒక శ్వేత మరుగుజ్జు. విలీనం (merger) తక్కువ తన్నును ఇస్తుంది, అది బయటి కక్ష్యను గుండ్రంగా ఉంచుతుంది. తోడు ద్రవ్యరాశి, GW170817 న్యూట్రాన్-నక్షత్ర విలీనం తర్వాత మిగిలిన దానితో — గరిష్ఠంగా సుమారు 2.3 సౌర ద్రవ్యరాశులు — పోల్చదగినది.
దిగ్గజపు తదుపరి అధ్యాయం
వేగవంతమైన, పునరావృత వర్ణపట పరిశీలనలు (spectroscopy) దాగి ఉన్న లోపలి జతను బయటపెట్టగలవు, చిన్న స్వల్ప-కాల ఊగిసలాటల ద్వారా; వాటిని గుర్తించడం అత్యంత సవాలుతో కూడుకున్నదని రచయితలు వర్ణిస్తారు. ఈలోగా, దిగ్గజం పరిణమిస్తూనే ఉంది. ఏదో ఒక రోజు అది తన తోడుపైకి పదార్థాన్ని ఒలికించేంతగా ఉబ్బవచ్చు, ఆ వ్యవస్థ ఒక న్యూట్రాన్ నక్షత్రం, ఒక శ్వేత మరుగుజ్జుతో కూడిన విశాలమైన జతగా ముగియవచ్చు. ఈ పరిశోధన Science Advancesలో ప్రచురణకు అంగీకరించబడింది.
