आपली प्रतिजैविके तोडू शकणारी 46,000 विकरे
पेनिसिलीन आणि त्याचे नातलग, म्हणजे β-लॅक्टॅम प्रतिजैविके, या सर्वांमध्ये एकच रासायनिक वलय असते. जीवाणू याला प्रत्युत्तर देतात ते विकरांनी (enzymes), म्हणजे β-लॅक्टमेजांनी, जी ते वलय कापून उघडतात आणि औषध निरुपयोगी करून टाकतात. यांपैकी जवळपास 1,800 विकरांचे प्रयोगशाळेत वर्णन झाले आहे आणि ती संदर्भ-माहितीसंचांत एकत्र केली आहेत.
पण जीवाणू सर्वत्र राहतात, आणि त्यांची विकरेही. बीजिंग नॉर्मल युनिव्हर्सिटीच्या (Beijing Normal University) झुहाय कॅम्पसमधील लिआंगजुन गे (Liangjun Ge), झिवेई चिन (Zhiwei Qin), हेचियान झांग (Heqian Zhang) आणि सहकाऱ्यांनी ज्यांचे वर्णन अजून कोणीच केलेले नाही अशा विकरांचा शोध घेतला.
हे कुटुंब कसे दिसते ते मॉडेलला शिकवणे
अडचण आहे साधर्म्याची. नेहमीची शोध-साधने ज्ञात विकरांशी साधर्म्य असलेले अनुक्रम शोधून काढतात. खूप वेगळ्या अनुक्रमाने तेच काम करणारे विकर मात्र निसटून जाते.
म्हणून चमूने प्रथिन-भाषा मॉडेलचा (protein language model) आधार घेतला — प्रचंड संख्येने प्रथिन-अनुक्रमांवर प्रशिक्षित असे एक नेटवर्क, जे एखाद्या प्रथिनाचे वर्णन थेट साधर्म्याने नव्हे, तर प्रथिनांबद्दल सर्वसाधारणपणे जे शिकले आहे त्यावरून करते. त्यांनी त्याचे फलित पाच वेगवेगळ्या वर्गीकारकांना दिले — तीन न्यूरल नेटवर्क आणि दोन अभिजात मशीन-लर्निंग पद्धती — आणि त्यांना मतदान करायला लावले. प्रयोगाने वर्णन झालेल्या 1,778 β-लॅक्टमेजांवर प्रशिक्षित झालेल्या या संयोगाने प्रत्येक पडताळणी-अनुक्रमाचे वर्गीकरण बरोबर केले.
मग अभिजात प्रोफाइल-शोध आणि लांबी यांनी पहिले गाळणे केल्यानंतर त्यांनी ते MGnify वर सोडले; हा पर्यावरणीय DNA वरून भाकीत केलेल्या प्रथिनांचा माहितीसंच आहे. त्यातून 46,000 हून अधिक संभाव्य β-लॅक्टमेजे बाहेर आली, जी प्रमाणित वर्गीकरणाच्या चारही वर्गांत पसरलेली आहेत.
दवाखान्याशी न जुळणारा नकाशा
ज्या नमुन्यांवर निर्देशांक आहेत तिथे हे उमेदवार जगभर पसरलेले दिसतात, मात्र असमानपणे: 14,099 उत्तर अमेरिकेतून, 11,248 आशियातून, 10,665 युरोपातून, तर आफ्रिका, दक्षिण अमेरिका आणि ओशिनियातून कितीतरी कमी — हे अंशतः खरेखुरे आहे आणि अंशतः नमुने कोण गोळा करते याचा परिणाम आहे.
आश्चर्य आहे ते रचनेचे. वर्णन झालेल्या 1,778 संदर्भ-विकरांमध्ये वर्ग A चे वर्चस्व आहे. पर्यावरणात मात्र वर्ग B — ज्यांना काम करण्यासाठी जस्ताची गरज असते ती — सर्वत्र 34.0 ते 44.5% इतकी आहेत. अधिवासही वेगवेगळे आहेत: सांडपाणी आणि सक्रिय गाळ यांत वर्ग B आणि C समृद्ध आहेत, तर मानवी विष्ठेच्या नमुन्यांत वर्ग A चे (48.4%) वर्चस्व आहे — या रचनेचा संबंध लेखक त्या वर्गाला मिळालेल्या वैद्यकीय लक्षाशी जोडतात.
दोन उमेदवार, खऱ्याखुऱ्या तपासणीत
भाकिते स्वस्त असतात; तपासणी नसते. चमूने वेगवेगळ्या प्रतिजैविक-दबावाखालील पर्यावरणांतून वर्ग C चे दोन उमेदवार निवडले; आपल्या सर्वात जवळच्या वर्णित नातलगांशी त्यांच्या अनुक्रमाचा केवळ सुमारे 30% भाग सामायिक आहे. दोन्ही Escherichia coli मध्ये घातली गेली, सोबत धन नियंत्रण (positive control) म्हणून एक ज्ञात विकर आणि कोरी तुलना म्हणून एक रिकामा व्हेक्टर.
कोऱ्या वाणाने (strain) लक्षात येण्याजोगा कोणताही प्रतिकार दाखवला नाही. दोन्ही उमेदवारांनी मात्र जीवाणूला संरक्षण दिले. पहिल्याने पेनिसिलीन, ऑक्सासिलीन आणि अँपिसिलीनसाठी जीवाणू थांबवण्यास लागणारी किमान संहती 256 मायक्रोग्रॅम प्रति मिलिलिटरच्या पुढे नेली; दुसऱ्याने पेनिसिलीनसाठी 512 पर्यंत मजल मारली. ही खरीखुरी प्रतिकारक विकरे आहेत, सांख्यिकीय आभास नव्हेत.
कार्बापेनेमांपासून एका अक्षराच्या अंतरावर
मग चमूने वेगळाच प्रश्न विचारला: ही विकरे अजून किती उत्क्रांत होऊ शकतील? आणखी दोन मॉडेलांनी — एक जे ज्ञात त्रिमित (3D) रचनेशी सुसंगत अनुक्रम सुचवते, आणि दुसरे जे एखादा बदल किती नैसर्गिक दिसतो याला गुण देते — मिळून 31 आणि 42 आशादायक स्थाने सुचवली. त्यांपैकी आठ तपासणीसाठी निवडली गेली; सात यशस्वीपणे तयार करता आली.
सातही बदलांनी प्रतिकाराचे चित्र बदलले. काहींची पीछेहाट झाली. पण पहिल्या विकरातील एका बदलाने — 106 व्या स्थानावरील एकाच अमिनो आम्लाच्या जागी दुसरे आल्याने — त्याचा प्रतिकार व्यापक केला आणि त्यात एक नवाही जोडला: कार्बापेनेमांविरुद्ध, आणि याच प्रयोगातील ज्ञात संदर्भ-विकर या कुटुंबाला जेमतेम प्रतिकार करत होते. दुसऱ्या विकरात आणखी एका एकट्या बदलाने एका सेफॅलोस्पोरिन आणि एका कार्बापेनेमपुढील प्रतिकार 512 मायक्रोग्रॅम प्रति मिलिलिटरपर्यंत नेला. सिम्युलेशने सुचवतात की हे बदल प्रतिजैविकाला विकराच्या कापण्याच्या जागेजवळ अधिक घट्ट धरून ठेवतात.
सांडपाणी विरुद्ध महासागर
शेवटी, चमूने तेच स्थान-भाकीत प्रत्येक वर्गातील एक अशा चार प्रातिनिधिक पर्यावरणीय विकरांवर चालवले आणि त्यातून पुढे आलेल्या 97 स्थानांची तुलना नैसर्गिक अनुक्रमांशी केली. त्या स्थानांवर नैसर्गिक विविधता इतर स्थानांपेक्षा अधिक होती: ही सहनशील जागा आहेत, अस्पर्श गाभा नव्हे. आणि चारही वर्गांत सांडपाण्यातील विकरे महासागरातील विकरांपेक्षा अधिक बदलती होती — घरे, रुग्णालये आणि उद्योग यांच्यातून येणारी औषधे, प्रदूषके आणि सूक्ष्मजीव सांडपाण्यात मिसळतात याच्याशी हे सुसंगत आहे.
यातून काय सिद्ध होत नाही याबद्दल लेखक सावध आहेत. फक्त दोनच विकरे तपासली गेली, तीही केवळ प्रतिकाराच्या मोजमापांनी; उत्परिवर्तने एका वेळी एक अशी तपासली गेली; आणि अनुक्रमातील अधिक विविधता हा निवडीचा पुरावा नाही, तसेच प्रयोगशाळेतील वाणात चालणारे उत्परिवर्तन निसर्गातही पसरेल हे त्यावरून कळत नाही. हे काम जे दाखवते ते म्हणजे प्रतिकारक विकरांची सूची पूर्ण होण्यापासून खूप दूर आहे, आणि त्यांपैकी एखादे विकर प्रतिजैविकांच्या संपूर्ण नव्या कुटुंबाविरुद्ध वळवण्यासाठी एक अक्षरही पुरेसे ठरू शकते.
