46.000 ENZYME CÓ THỂ PHÁ HỦY KHÁNG SINH CỦA CHÚNG TA
Penicillin và các họ hàng của nó, các kháng sinh β-lactam, đều mang cùng một vòng hóa học. Vi khuẩn đáp trả bằng những enzyme, các β-lactamase, cắt mở vòng đó ra và khiến thuốc trở nên vô dụng. Gần 1.800 enzyme loại này đã được mô tả đặc tính trong phòng thí nghiệm và được tập hợp trong các cơ sở dữ liệu tham chiếu.
Nhưng vi khuẩn sống ở khắp nơi, và enzyme của chúng cũng vậy. Liangjun Ge, Zhiwei Qin, Heqian Zhang và các đồng nghiệp, tại cơ sở Chu Hải (Zhuhai) của Đại học Sư phạm Bắc Kinh, đã đi tìm những enzyme mà chưa ai mô tả.
Dạy một mô hình nhận ra diện mạo của cả họ enzyme
Vấn đề nằm ở sự tương đồng. Các công cụ tìm kiếm thông thường tìm ra những trình tự giống với các enzyme đã biết. Một enzyme làm cùng công việc đó nhưng có trình tự rất khác thì lọt lưới.
Vì vậy nhóm nghiên cứu chuyển sang một mô hình ngôn ngữ protein (protein language model), một mạng được huấn luyện trên vô số trình tự protein, biểu diễn một protein bằng những gì nó đã học được về protein nói chung chứ không phải bằng sự giống nhau trực tiếp. Họ đưa đầu ra của mô hình này vào năm bộ phân loại khác nhau — ba mạng nơ-ron và hai phương pháp học máy cổ điển — rồi cho chúng bỏ phiếu. Được huấn luyện trên 1.778 β-lactamase đã được mô tả đặc tính bằng thực nghiệm, tổ hợp này phân loại đúng mọi trình tự kiểm định.
Sau đó họ thả nó vào MGnify, một cơ sở dữ liệu các protein được dự đoán từ DNA môi trường, sau một bước lọc đầu tiên bằng các tìm kiếm hồ sơ cổ điển và bằng chiều dài. Hơn 46.000 β-lactamase ứng viên đã lộ ra, trải khắp cả bốn lớp của bảng phân loại chuẩn.
Một bản đồ không khớp với phòng khám
Ở những nơi mẫu có kèm tọa độ, các ứng viên trải khắp thế giới, dù không đồng đều: 14.099 từ Bắc Mỹ, 11.248 từ châu Á, 10.665 từ châu Âu, và ít hơn nhiều từ châu Phi, Nam Mỹ và châu Đại Dương — một phần là thực tế, một phần là chuyện ai đi thu thập mẫu.
Điều bất ngờ nằm ở thành phần. Trong số 1.778 enzyme tham chiếu đã được mô tả đặc tính, lớp A chiếm ưu thế. Ngoài môi trường, lớp B — những enzyme cần kẽm mới hoạt động được — chiếm từ 34,0 đến 44,5% ở mọi nơi. Các môi trường sống cũng khác nhau: nước thải và bùn hoạt tính giàu lớp B và lớp C, trong khi các mẫu phân người lại do lớp A chiếm ưu thế (48,4%) — một thành phần mà các tác giả gắn với sự chú ý lâm sàng mà lớp này đã nhận được.
Hai ứng viên, được thử nghiệm thật sự
Dự đoán thì rẻ; thử nghiệm thì không. Nhóm nghiên cứu chọn hai ứng viên lớp C từ những môi trường chịu áp lực kháng sinh khác nhau, chỉ giống khoảng 30% trình tự với những họ hàng gần nhất đã được mô tả đặc tính. Cả hai đều được đưa vào Escherichia coli, cùng với một enzyme đã biết làm đối chứng dương và một vectơ rỗng làm mẫu trắng.
Chủng mẫu trắng không cho thấy mức kháng thuốc đáng kể nào. Cả hai ứng viên thì có: chúng đều bảo vệ được vi khuẩn. Ứng viên thứ nhất đẩy nồng độ tối thiểu cần để chặn vi khuẩn lên trên 256 microgam trên mililit đối với penicillin, oxacillin và ampicillin; ứng viên thứ hai đạt 512 đối với penicillin. Đây là những enzyme kháng thuốc thật sự, không phải sản phẩm nhiễu của thống kê.
Cách các carbapenem đúng một chữ cái
Sau đó nhóm nghiên cứu đặt một câu hỏi khác: những enzyme này còn có thể tiến hóa xa đến đâu? Hai mô hình nữa — một mô hình đề xuất các trình tự tương thích với một cấu trúc 3D đã biết, một mô hình chấm điểm mức độ tự nhiên của một phép thay thế — cùng nhau gợi ra 31 và 42 vị trí hứa hẹn. Tám vị trí được chọn để thử nghiệm; bảy vị trí đã được dựng thành công.
Cả bảy đều làm thay đổi hồ sơ kháng thuốc. Một số mất đi lợi thế. Nhưng một phép thay thế trong enzyme thứ nhất, một axit amin duy nhất được thay ở vị trí 106, đã mở rộng khả năng kháng của nó và thêm vào một khả năng mới: kháng các carbapenem, một họ kháng sinh mà enzyme tham chiếu đã biết trong cùng thí nghiệm gần như không kháng được. Ở enzyme thứ hai, một thay đổi đơn lẻ khác đẩy khả năng kháng một cephalosporin và một carbapenem lên 512 microgam trên mililit. Các mô phỏng gợi ý rằng những phép thay thế này giữ kháng sinh lại gần hơn với vị trí cắt của enzyme.
Nước thải so với đại dương
Cuối cùng, nhóm nghiên cứu chạy đúng phép dự đoán vị trí đó trên bốn enzyme môi trường tiêu biểu, mỗi lớp một enzyme, rồi so sánh 97 vị trí mà nó chỉ ra với các trình tự tự nhiên. Ở những vị trí đó, biến dị tự nhiên cao hơn so với các vị trí khác: đây là những điểm dễ dung nạp thay đổi, chứ không phải phần lõi bất khả xâm phạm. Và ở cả bốn lớp, các enzyme đến từ nước thải biến đổi nhiều hơn những enzyme đến từ đại dương — phù hợp với việc nước thải trộn lẫn thuốc, chất ô nhiễm và vi sinh vật từ nhà ở, bệnh viện và công nghiệp.
Các tác giả thận trọng về những gì công trình này không chứng minh. Chỉ có hai enzyme được thử nghiệm, và chỉ bằng các phép đo khả năng kháng thuốc; các đột biến được thử từng cái một; và việc trình tự biến đổi nhiều hơn không phải là bằng chứng của chọn lọc, cũng như một đột biến có tác dụng trong một chủng phòng thí nghiệm không cho ta biết rằng nó sẽ lan ra ngoài tự nhiên. Điều mà công trình này cho thấy là danh mục các enzyme kháng thuốc còn lâu mới đầy đủ, và rằng một chữ cái có thể đủ để biến một trong số chúng thành kẻ chống lại cả một họ kháng sinh hoàn toàn mới.
