वैद्यक आणि आरोग्यप्रीप्रिंटसिम्युलेशनवाचनासाठी ४ मिनिटे

तुमचा श्वास खोली ओलांडतो

एखाद्याला बंद खोलीत बसवा, आणि त्या व्यक्तीने सोडलेली हवा लवकरच समोरच्या भिंतीपर्यंत पोहोचेल. किती वेगाने, आणि कोणत्या मार्गाने? हवेतून पसरणाऱ्या संसर्गांसाठी, कोणाला धोका पोहोचतो हे याच उत्तरावर ठरते. बर्लिनच्या फ्री विद्यापीठातील (Free University of Berlin) भौतिकशास्त्रज्ञ लार्स नाटुश (Lars Natusch) आणि रोलांड नेट्झ (Roland Netz) यांनी कार्बन डायऑक्साइडचा मागोवा-द्रव्य (tracer) म्हणून वापर करत मोजमापे आणि संगणकीय सदृशीकरणे एकत्र करून हे शोधून काढले. प्रत्येक व्यक्ती आपोआप CO₂ निर्माण करते, तो एरोसोलपेक्षा मोजायला खूपच सोपा असतो, आणि तो मायक्रॉन आकाराच्या लहान थेंबांप्रमाणेच हालतो — असे थेंब खाली बसायला, इथे महत्त्वाच्या असलेल्या कालावधींपेक्षा खूप अधिक वेळ घेतात.

खुर्चीवरची तीस मिनिटे

खोली 5.75 बाय 2.85 मीटरची होती, छत 2.55 मीटर उंचीवर, एक खिडकी, आणि वायुवीजन नाही. एक प्रयोग-व्यक्ती आत येऊन बसली आणि न बोलता 30 मिनिटे शांतपणे श्वास घेत राहिली. तीन CO₂ संवेदक खोलीच्या दुसऱ्या बाजूला, 3 मीटर अंतरावर, 0.3, 0.8 आणि 1.8 मीटर उंचीवर ठेवले होते. हा प्रयोग पाच वेळा पुन्हा करण्यात आला.

सुरुवातीला सुमारे 455 ppm असलेली CO₂ ची पातळी नंतर प्रति सेकंद 0.1314 ppm ने स्थिरपणे वाढत गेली. खोलीच्या आकारमानाने गुणल्यावर, यातून प्रति सेकंद 0.00549 लिटर CO₂ चे उत्पादन मिळते — सरासरी आकाराच्या प्रौढासाठी नोंदवलेल्या प्रति सेकंद 0.0052 लिटरच्या जवळ.

विसरणासाठी फारच वेगवान

लक्षवेधी आकडा आहे विलंबाचा. सर्वांत वरच्या संवेदकापर्यंत पोहोचायला CO₂ ला 150 सेकंद लागले, मधल्यापर्यंत 170, आणि सर्वांत खालच्यापर्यंत 280.

जर रेणू केवळ यादृच्छिकपणे, म्हणजे विसरणाने, भरकटत असते, तर अंतर आणि वेळ L² = 2Dτ या संबंधाने जोडलेले असते. 3 मीटर आणि हे विलंब त्यात घातल्यावर 0.016 ते 0.030 m²/s इतका प्रभावी विसरण-गुणांक मिळतो — हवेतील CO₂ च्या खऱ्या मूल्यापेक्षा, 0.000016 m²/s पेक्षा, सुमारे तीन परिमाण-क्रमांनी मोठा.

सदृशीकरणे याला दुजोरा देतात. केवळ विसरण घेतल्यास, अगदी सर्वांत खालच्या संवेदकाशी जुळवण्यासाठीसुद्धा गुणांक 500 ते 1,000 पट फुगवावा लागतो. खरे मूल्य वापरल्यास, 25 मिनिटांनंतरही CO₂ त्या व्यक्तीच्या आसपासून जेमतेमच बाहेर पडतो.

उष्णता मदत करते, पण उशिरा पोहोचते

त्यानंतर चमूने त्या व्यक्तीच्या शरीराची उष्णता — त्वचेतून बाहेर पडणारे 70 ते 110 वॉट आणि श्वसनातून 10 वॉट — तसेच भिंती आणि खिडकीचे मोजलेले तापमान समाविष्ट केले. शरीराने तापवलेली हवा CO₂ सोबत छतापर्यंत चढते, पसरते, भिंतींलगत थंड होते आणि जमिनीकडे खाली उतरते.

यामुळे सदृशीकरण वास्तवाच्या खूपच जवळ येते. पण मधल्या आणि खालच्या संवेदकांपर्यंत CO₂ अजूनही खूप उशिरा पोहोचतो, आणि सर्वांत वरचा संवेदक संहतीत असे मोठे चढउतार दाखवतो जे खऱ्या संवेदकांनी कधीच नोंदवले नव्हते: CO₂ मुख्यतः खोलीच्या वरच्या भागातच राहतो.

श्वास सोडणे म्हणजे श्वास घेणे नव्हे

तिसरे प्रतिमान श्वसनाची भर घालते: नाकातून दर 4 सेकंदांनी 0.8 लिटर, 0.96 मीटर प्रति सेकंद वेगाने, श्वास घेणे, श्वास सोडणे आणि विराम अशा तीन समान भागांत विभागलेले. आता तिन्ही संवेदकांवरील विलंब मोजमापांशी अगदी जवळून जुळतात, चढउतार मावळतात, आणि प्रयोगाप्रमाणेच संहती स्थिरपणे वाढते. केवळ श्वसन घेतल्यावरच सर्वत्र विलंबांची पुनर्निर्मिती होऊ शकते.

30 मिनिटांत वाढणाऱ्या CO₂ संहतीचे तीन फलक, मोजलेले ठिपके आणि सदृशीकृत रेषा, ज्या तिसऱ्या फलकात सर्वोत्तम जुळतात.

तीन संवेदकांवर 30 मिनिटांत मोजलेली (ठिपके) आणि सदृशीकृत (रेषा) CO₂ ची वाढ: केवळ विसरण (प्रतिमान I, तीन विसरण-गुणांक), उष्णतेसह (प्रतिमान II), उष्णता आणि श्वसनासह (प्रतिमान III). — आकृती 2, Natusch & Netz (2026), arXiv:2611.15791.

हवा जितकी बाहेर जाते तितकीच परत आत येते, तर मग श्वसन इतके महत्त्वाचे का ठरते? कारण हे दोन अर्धे भाग एकमेकांची आरशातील प्रतिमा नाहीत. श्वास सोडताना एक झोत सुटतो जो खोलीत दूरवर पोहोचतो. श्वास घेताना फक्त चेहऱ्याच्या अगदी जवळची हवा ओढली जाते. नाकालगतचा CO₂ चा फक्त एक पातळ थरच पुन्हा श्वासात घेतला जातो; उरलेला खोलीतच राहतो, आणि हलणाऱ्या हवेमुळे आणखी दूर वाहून नेला जातो.

चेहऱ्यासमोरील हवेच्या वेगाच्या चार-चार क्षणचित्रांच्या दोन रांगा, उच्छ्वासावेळी एक लांब लाल झोत आणि श्वास घेताना नाकाजवळ एक लहान निळा भाग.

एका श्वासादरम्यान चेहऱ्यासमोरील हवेचा क्षैतिज वेग: उच्छ्वासाचा लाल झोत (2 s) दूरवर जातो, तर श्वास घेताना (5 s) फक्त नाकाजवळची हवा हलते (निळा). खोलीतील हवा 20 °C (a) किंवा 33 °C (b), श्वास 33 °C. — आकृती 4 (a–b), Natusch & Netz (2026), arXiv:2611.15791.

लेखक या विषमतेचे मूळ द्रव-प्रवाहाच्या समीकरणांच्या एका अभिजात अचूक उकलीत, लँडाऊ–स्क्वायर झोतात (Landau–Squire jet), शोधतात: द्रवावर ढकलणाऱ्या एका लहान बलामुळे निर्माण होणारा अचूक प्रवाह पुढे आणि मागे असमतोल असतो. त्यांची सदृशीकरणे ही गोष्ट पुन्हा निर्माण करतात, आणि हा असमतोल रेनॉल्ड्स अंकासोबत वाढतो; हा अंक प्रवाहाच्या वेगासोबत वाढतो आणि हवेच्या श्यानतेसोबत कमी होतो. श्वसनासाठी तो सुमारे 1,600 पर्यंत पोहोचतो — तपासलेल्या मूल्यांपेक्षा खूपच अधिक.

मुखपट्ट्या, आवाज आणि गर्दीच्या खोल्या

लेखक काही परिणाम मांडतात. 1 मायक्रोमीटर त्रिज्येचे लहान थेंब 2 मीटर उंचीवरून सोडले गेल्यास सुमारे पाच तास हवेत तरंगत राहतात. बोलण्याने अधिक एरोसोल निर्माण होतात, पण लेखक उद्धृत करतात त्या आधीच्या संशोधनानुसार, त्यामुळे लांब अंतरावरचा प्रवाह क्वचितच बदलतो; त्यामुळे हे निष्कर्ष बोलणाऱ्या व्यक्तीलाही लागू व्हायला हवेत. आणि मुखपट्ट्या दूर अंतरावर केवळ गाळण्यानेच नव्हे, तर एरोसोल वाहून नेणाऱ्या झोताचा वेग कमी करूनही संरक्षण देत असाव्यात.

हा अभ्यास वायुवीजन नसलेल्या एका खोलीतील एका व्यक्तीपुरता आहे. पुढचा टप्पा म्हणजे अनेक व्यक्ती असलेली खोली, जिथे श्वसनाचे झोत, उष्ण हवेचे वर चढणारे प्रवाह आणि वायुवीजन अशा प्रकारे एकत्र येऊ शकतात जे बसलेली एकटी व्यक्ती उघड करू शकत नाही.