निर्वातांमधील उड्यांचा ATLAS कडून शोध
कण भौतिकशास्त्राचे मानक प्रतिरूप (Standard Model), ATLAS सहयोगाच्या शब्दांत, “विज्ञानातील सर्वात अचूकपणे तपासलेल्या सिद्धांतांपैकी एक” आहे. तरीही त्याची काही भाकिते “बव्हंशी अशोधित” राहिली आहेत: बले वाहून नेणाऱ्या क्षेत्रांच्या सांस्थितिक संरचनेशी (topological structure) निगडित असलेली भाकिते. त्यांपैकीच आहेत इन्स्टँटॉन (instantons). पुंज वर्णगतिकी (quantum chromodynamics, QCD) या प्रबल बलाच्या सिद्धांतात, ते क्षेत्र-समीकरणांचे असे उकल आहेत जे निर्वाताच्या सांस्थितिकदृष्ट्या भिन्न अवस्थांमधील पुंज बोगदा-परिणामाचे (quantum tunnelling) वर्णन करतात. ही बहु-निर्वात संरचना “प्रबल CP समस्या” (strong CP problem) नावाच्या कोड्याला जन्म देते. इन्स्टँटॉननी टकरींमध्ये दृश्य खुणाही सोडायला हव्यात — पण दशकांच्या सैद्धांतिक आणि प्रायोगिक कामानंतरही, एकाचीही पुष्टी झालेली नाही.
कोणतीही आवडती दिशा नसलेली उडी
इन्स्टँटॉन हा कण नाही. ते क्षेत्राचे एक विस्तारित संरूपण (configuration) आहे, ज्याचा आकार ρ ने दर्शवला जातो. सिद्धांतानुसार, त्याने एकाच वेळी उपलब्ध प्रत्येक स्वादाची (flavour) एक क्वार्क–प्रतिक्वार्क जोडी निर्माण केलीच पाहिजे. LHC वर, संदर्भ-गणना दोन ग्लुऑनचे रूपांतर अप, डाउन, स्ट्रेंज आणि चार्म क्वार्क व त्यांचे प्रतिक्वार्क, शिवाय अनेक ग्लुऑन, यांमध्ये होत असल्याचे वर्णन करते: 20 ते 50 GeV दरम्यानच्या इन्स्टँटॉन-वस्तुमानांसाठी सरासरी 5.5 ते 6.8 ग्लुऑन.
इन्स्टँटॉनला कोणताही पसंतीचा दिक्-विन्यास (orientation) नसल्याने, टकरीच्या संदर्भचौकटीत त्याची उत्पादने साधारण सर्व दिशांना समान रीतीने उडायला हवीत. हीच समदिक्ता (isotropy) म्हणजे ATLAS ने शोधलेली खूण. अडचण अशी की प्रोटॉनमधील सामान्य, “मृदू” (soft) टकरीही कणांचे गोंधळलेले फवारे निर्माण करतात, विशेषतः जेव्हा एकाच टकरीत क्वार्क आणि ग्लुऑनच्या अनेक जोड्या एकाच वेळी परस्परक्रिया करतात. आणि भाकीत केलेला दर अतिशय अनिश्चित आहे: तो वस्तुमानासोबत झपाट्याने घटतो, आणि सुमारे 20 GeV च्या खाली गणना अविश्वसनीय ठरते. याआधीचे शोध HERA या संघट्टकावर (collider), इलेक्ट्रॉन–प्रोटॉन टकरींमध्ये घेतले गेले होते.
दुर्मीळ टकरी, मुद्दाम
चमूने 13 TeV वरील प्रोटॉन–प्रोटॉन टकरींचे 1.6 व्यस्त नॅनोबार्न (inverse nanobarns) वापरले, जे 2015 मध्ये अतिशय असामान्य परिस्थितीत नोंदवले गेले: LHC इतक्या कमी तीव्रतेवर चालवला गेला की एका पुंजका-छेदनात (bunch crossing) सरासरी केवळ 0.028 टकरी होत. त्यामुळे असंबंधित टकरी एकमेकांवर रचल्या जात नाहीत.
प्रत्येक घटनेत, ATLAS चा आंतरिक मार्ग-शोधक (inner tracker) प्रभारित कणांचे मार्ग पुनर्रचित करतो. पाच राशी घटनेच्या आकाराचा सारांश देतात: मार्गांची (tracks) संख्या, त्यांचा एकूण अनुप्रस्थ संवेग (transverse momentum), झोताच्या (beam) दिशेने त्यांची सरासरी दिशा, झोताच्या दिशेने ते किती पसरलेले आहेत, आणि झोताभोवती ते किती समानपणे वाटले गेले आहेत. विश्लेषण 10 ते 20 GeV दरम्यान एकूण अनुप्रस्थ संवेग असलेल्या घटना ठेवते; ही खिडकी सिम्युलेट केलेल्या इन्स्टँटॉनपैकी 7.4% आणि पार्श्वभूमीपैकी 27% राखते. तिथे इन्स्टँटॉन-घटनांमध्ये कमी मार्ग असतात, आणि ते झोताच्या दिशेने अधिक अरुंद पट्ट्यात दाटलेले असतात.
सहमत होता कामा नये असे दोन वर्गीकारक
पार्श्वभूमी केवळ सिम्युलेशनमधून घेता येत नाही: तीन वेगवेगळे जनक (generators) (Epos LHC, Pythia 8 आणि Sherpa 3) मृदू टकरींचे प्रत्येकी आपापल्या पद्धतीने वर्णन करतात. म्हणून चमूने X आणि Y असे दोन आउटपुट असलेले न्यूरल नेटवर्क प्रशिक्षित केले, ज्यांपैकी प्रत्येक आउटपुट इन्स्टँटॉनना पार्श्वभूमीपासून वेगळे करण्यासाठी रचलेले आहे — एका अतिरिक्त अटीसह: पार्श्वभूमी-घटनांसाठी X आणि Y सांख्यिकीयदृष्ट्या स्वतंत्र राहिले पाहिजेत.
त्या स्वातंत्र्यामुळे मोजणीची एक पारंपरिक युक्ती शक्य होते. X–Y प्रतल कप्प्यांमध्ये विभागा. ज्या कप्प्यात दोन्ही वर्गीकारकांचे गुण उच्च आहेत, तिथली अपेक्षित पार्श्वभूमी इतर तीन कप्प्यांवरून वर्तवता येते: ज्या पट्ट्यांत त्यांपैकी फक्त एकाचे गुण उच्च आहेत ते, आणि ज्या कोपऱ्यात दोघांचेही गुण कमी आहेत तो, A = (B × C)/D या सूत्राने. अशा प्रकारे पार्श्वभूमीचा अंदाज डेटामधूनच घेतला जातो, आणि सिम्युलेशन तो दुरुस्त करण्यासाठी व अनिश्चितता मोजण्यासाठी वापरले जातात. सिम्युलेशनवर रणनीती निश्चित होईपर्यंत संकेत-क्षेत्र झाकून (blind) ठेवले गेले.
गोल घटनांचे आधिक्य
उघडल्यावर, संकेत-क्षेत्रात 32,789 घटना होत्या. जुळवणी सुमारे 28,800 घटना पार्श्वभूमीला आणि 3,900 इन्स्टँटॉनसदृश संकेताला देते, आणि केवळ पार्श्वभूमीच्या तुलनेत निरीक्षित सार्थकता 3.5 सिग्मा आहे — जिथे केवळ 1.5 सिग्मा अपेक्षित होती. जुळवलेला संकेत भाकीत केलेल्या संकेताच्या 2.3 ± 0.6 पट आहे, म्हणजे 2.4 ± 0.7 मायक्रोबार्न इतका दृश्य प्रभावी छेद (visible cross-section).

संकेत-क्षेत्रातील घटना गोलाकारतेनुसार (sphericity) मांडलेल्या, लांबट (0) पासून पूर्ण गोल (1) पर्यंत. लाल पट्टा म्हणजे जुळवलेला इन्स्टँटॉन-संकेत; खालच्या पटलात, सर्वाधिक समदिक् घटनांकडे जाताना डेटा पार्श्वभूमीच्या वर चढतो. — आकृती 2, ATLAS Collaboration (2026), arXiv:2611.22092.
अनेक तपासण्या निकालाला आधार देतात. अधिक अनुप्रस्थ संवेगाच्या दोन खिडक्यांमध्ये, जिथे इन्स्टँटॉनचा वाटा किमान 30 पटीने कमी असायला हवा, तीच जुळवणी शून्याशी सुसंगत संकेत देते. पार्श्वभूमीची पर्यायी दुरुस्ती तरीही 3.0 सिग्मा देते. आणि नेटवर्कने कधीच न पाहिलेल्या एका आकार-चलावर — गोलाकारता, जी घटना किती गोल आहे हे मोजते — आधिक्य अपेक्षित ठिकाणीच दिसते: सर्वाधिक समदिक् घटनांमध्ये.
अजून शोध नव्हे
लेखक सावध आहेत. “कोणतेही केवळ-पार्श्वभूमी प्रतिरूप डेटाचे पूर्ण वर्णन करू शकत नाही,” असे ते लिहितात, आणि आधिक्याचा अर्थ लावणे “पार्श्वभूमीच्या प्रतिरूपणामुळे मर्यादित आहे”. सैद्धांतिक दर स्वतःच, गणनेत केलेल्या निवडींनुसार, सुमारे 24 पट वाढू शकतो किंवा सुमारे 20 पट घटू शकतो. इन्स्टँटॉनची पुष्टी करण्यासाठी पुढची पायरी म्हणजे त्यांच्या ठशांचा शोध: त्यांनी निर्माण केलेच पाहिजेत असे स्ट्रेंज आणि चार्म क्वार्क, आणि त्यांच्या वस्तुमानांचा वर्णपट. सध्या तरी, Physical Review Letters कडे सादर केलेले हे पत्र (Letter) म्हणजे आजवर अंधारात राहिलेल्या मानक प्रतिरूपाच्या एका कोपऱ्याकडे LHC वरील पहिली थेट नजर आहे.
