Vật lýBản tiền ấn phẩmThí nghiệm6 phút đọc

ATLAS SĂN TÌM NHỮNG CÚ NHẢY GIỮA CÁC CHÂN KHÔNG

Theo lời của hợp tác ATLAS, Mô hình Chuẩn của vật lý hạt là “một trong những lý thuyết được kiểm chứng chính xác nhất trong khoa học”. Thế nhưng một số tiên đoán của nó vẫn “phần lớn chưa được khám phá”: những tiên đoán gắn với cấu trúc tô pô của các trường mang lực. Trong số đó có instanton. Trong sắc động lực học lượng tử (QCD), lý thuyết của lực mạnh, chúng là các nghiệm của phương trình trường mô tả hiệu ứng đường hầm lượng tử giữa các trạng thái chân không khác biệt về mặt tô pô. Cấu trúc nhiều chân không này dẫn đến một câu đố được gọi là “bài toán CP mạnh”. Instanton cũng được cho là để lại những dấu vết nhìn thấy được trong các va chạm — nhưng dù đã có hàng chục năm nghiên cứu lý thuyết và thực nghiệm, chưa có dấu vết nào được xác nhận.

Một cú nhảy không ưu tiên hướng nào

Instanton không phải là một hạt. Đó là một cấu hình trải rộng của trường, với kích thước ký hiệu là ρ. Theo lý thuyết, nó phải đồng thời tạo ra một cặp quark–phản quark cho mỗi hương (flavour) khả dụng. Tại LHC, phép tính tham chiếu mô tả hai gluon biến thành các quark up, down, lạ (strange) và duyên (charm) cùng các phản quark của chúng, kèm theo vài gluon: trung bình từ 5,5 đến 6,8 gluon với khối lượng instanton từ 20 đến 50 GeV.

Vì một instanton không có hướng ưu tiên, các sản phẩm của nó được cho là bay ra gần như đều nhau theo mọi hướng trong hệ quy chiếu của va chạm. Tính đẳng hướng đó chính là dấu hiệu mà ATLAS tìm kiếm. Khó khăn ở chỗ các va chạm “mềm” thông thường giữa các proton cũng tạo ra những chùm hạt hỗn độn, nhất là khi nhiều cặp quark và gluon tương tác cùng lúc bên trong cùng một va chạm. Và tốc độ xảy ra được tiên đoán thì rất bất định: nó giảm mạnh theo khối lượng, và phép tính trở nên không đáng tin dưới khoảng 20 GeV. Các cuộc tìm kiếm trước đây đã được thực hiện trong va chạm electron–proton, tại máy va chạm HERA.

Va chạm hiếm hoi, một cách có chủ ý

Nhóm nghiên cứu sử dụng 1,6 nanobarn nghịch đảo dữ liệu va chạm proton–proton ở 13 TeV, ghi lại vào năm 2015 trong những điều kiện rất bất thường: LHC vận hành ở cường độ thấp đến mức mỗi lần giao cắt của các bó hạt (bunch crossing) trung bình chỉ tạo ra 0,028 va chạm. Điều đó giúp các va chạm không liên quan không chồng chất lên nhau.

Trong mỗi sự kiện, bộ dò vết bên trong (inner tracker) của ATLAS tái dựng đường đi của các hạt mang điện. Năm đại lượng tóm tắt hình dạng của sự kiện: số vết hạt, tổng động lượng ngang của chúng, hướng trung bình của chúng dọc theo chùm tia, mức độ trải rộng của chúng dọc theo chùm tia, và mức độ phân bố đều của chúng quanh chùm tia. Phép phân tích giữ lại các sự kiện có tổng động lượng ngang từ 10 đến 20 GeV, một cửa sổ giữ lại 7,4% số instanton mô phỏng và 27% phông nền. Ở đó, các sự kiện instanton có ít vết hạt hơn, dồn trong một dải hẹp hơn dọc theo chùm tia.

Hai bộ phân loại không được đồng thuận với nhau

Phông nền không thể đơn giản lấy từ các mô phỏng: ba chương trình sinh sự kiện khác nhau (Epos LHC, Pythia 8 và Sherpa 3) mỗi chương trình lại mô tả va chạm mềm theo cách riêng. Vì vậy nhóm đã huấn luyện một mạng nơ-ron có hai đầu ra, X và Y, mỗi đầu ra được thiết kế để tách instanton khỏi phông nền — với một ràng buộc bổ sung: đối với các sự kiện phông nền, X và Y phải giữ được tính độc lập thống kê.

Sự độc lập đó cho phép dùng một thủ thuật đếm kinh điển. Hãy chia mặt phẳng X–Y thành các ô. Trong một ô mà cả hai bộ phân loại đều cho điểm cao, phông nền kỳ vọng có thể được dự đoán từ ba ô khác: các dải mà chỉ một trong hai cho điểm cao, và góc mà cả hai đều cho điểm thấp, với A = (B × C)/D. Như vậy phông nền được ước tính từ chính dữ liệu, còn các mô phỏng được dùng để hiệu chỉnh nó và đo các độ bất định. Vùng tín hiệu được giữ kín (blind) cho đến khi chiến lược được cố định trên mô phỏng.

Một mức dư của các sự kiện tròn

Khi được mở ra, vùng tín hiệu chứa 32.789 sự kiện. Phép khớp quy khoảng 28.800 sự kiện cho phông nền và 3.900 sự kiện cho một tín hiệu giống instanton, với độ tin cậy thống kê quan sát được là 3,5 sigma so với riêng phông nền — trong khi kỳ vọng chỉ là 1,5 sigma. Tín hiệu khớp được bằng 2,3 ± 0,6 lần tín hiệu tiên đoán, tương ứng với tiết diện hiệu dụng nhìn thấy được là 2,4 ± 0,7 microbarn.

Biểu đồ tần suất số sự kiện theo độ cầu, với một dải tín hiệu màu đỏ lớn dần về phía bên phải trong ô tỉ số phía dưới.

Các sự kiện trong vùng tín hiệu được sắp xếp theo độ cầu (sphericity), từ dạng thuôn dài (0) đến hoàn toàn tròn (1). Dải màu đỏ là tín hiệu instanton khớp được; trong ô phía dưới, dữ liệu vượt lên trên phông nền về phía các sự kiện đẳng hướng nhất. — Hình 2, ATLAS Collaboration (2026), arXiv:2611.22092.

Nhiều phép kiểm tra ủng hộ kết quả này. Trong hai cửa sổ có động lượng ngang cao hơn, nơi tỉ lệ instanton được cho là nhỏ hơn ít nhất 30 lần, cùng phép khớp đó cho ra một tín hiệu phù hợp với không. Một cách hiệu chỉnh phông nền khác vẫn cho 3,0 sigma. Và trên một biến hình dạng mà mạng nơ-ron chưa từng thấy — độ cầu, đại lượng đo mức độ tròn của một sự kiện — mức dư nằm đúng ở chỗ cần có: trong số các sự kiện đẳng hướng nhất.

Chưa phải là một khám phá

Các tác giả rất thận trọng. “Không mô hình chỉ gồm phông nền nào có thể mô tả đầy đủ dữ liệu,” họ viết, và việc diễn giải mức dư “bị giới hạn bởi việc mô hình hóa phông nền”. Bản thân tốc độ lý thuyết có thể tăng khoảng 24 lần hoặc giảm khoảng 20 lần tùy theo các lựa chọn trong phép tính. Để xác nhận instanton, bước tiếp theo là tìm các dấu vân tay của chúng: các quark lạ và duyên mà chúng phải tạo ra, và phổ khối lượng của chúng. Hiện tại, bức thư (Letter) này, đã được gửi tới Physical Review Letters, là cái nhìn trực tiếp đầu tiên tại LHC vào một góc của Mô hình Chuẩn vốn vẫn nằm trong bóng tối.