पळून जाणाऱ्या कृष्णविवराला लाटा उठवण्यासाठी वाऱ्याची गरज असते
अतिभारी कृष्णविवरे (supermassive black holes) सहसा त्यांच्या आकाशगंगांच्या केंद्रस्थानी असतात. पण सिद्धांताने फार पूर्वीपासून भाकीत केले आहे की काही बाहेर फेकली जातात — तीन वस्तूंमधील गुरुत्वीय गोफणीने (gravitational slingshot) भिरकावली जाऊन, किंवा दोन कृष्णविवरांच्या विलीनीकरणानंतर गुरुत्वीय लहरींच्या प्रतिक्षेपाने (recoil) धक्का बसून. थेट पुरावा दुर्मीळ आहे. आतापर्यंतचे सर्वात भक्कम उदाहरण म्हणजे RBH-1, जे व्हॅन डोक्कुम (van Dokkum) आणि सहकाऱ्यांनी Hubble अवकाश दुर्बिणीने शोधले आणि नंतर JWST ने त्याची पुष्टी झाली.
घरापासून दूर एक आघात
RBH-1 हे 0.96 रक्तसृतीवरील (redshift) एका आकाशगंगेभोवतीच्या विरळ वायूच्या प्रभामंडलात — परिआकाशगंगीय माध्यमात (circumgalactic medium) — आहे. दुर्बिणी जे दाखवतात ते लक्षवेधी आहे: सुमारे 1 ते 2 किलोपार्सेक रुंद अशी कमानीच्या आकाराची आघात-आघाडी (shock front), यजमान आकाशगंगेपासून सुमारे 60 किलोपार्सेक दूर, आणि त्या दोघांना जोडणारा सरळ माग. टोकावरील वस्तू ही सुमारे 20 दशलक्ष सौर वस्तुमानांचे कृष्णविवर असून ते साधारण 1,000 km/s वेगाने सरकत आहे, असे मानले जाते.
याआधीच्या स्पष्टीकरणांनी हा आघात कोणत्याही बहिर्प्रवाहाशिवाय (outflow), वायूमधून नांगरासारखे पुढे सरकणाऱ्या कृष्णविवरालाच दिला होता. इलिनॉयमधील नॉर्थवेस्टर्न विद्यापीठातील (Northwestern University) कुंग-यी सू (Kung-Yi Su) आणि क्लोद-आंद्रे फोशे-जिगेर (Claude-André Faucher-Giguère) यांनी नियंत्रित सिम्युलेशनद्वारे ही कल्पना कसोटीला लावली.
गुरुत्वाकर्षण पुरेसे नाही
मांडणी मुद्दाम साधी आहे: सुमारे एक दशलक्ष केल्व्हिन तापमानाच्या एकसमान वायूची, 200 किलोपार्सेक बाजू असलेली एक पेटी, आणि तिला 1,000 km/s वेगाने ओलांडणारे 20 दशलक्ष सौर वस्तुमानांचे कृष्णविवर. कोणताही बहिर्प्रवाह नसताना, वायू जेमतेम विचलित होतो. एवढ्या उष्ण वायूत, आणि समोरून येणाऱ्या एवढ्या तीव्र वाऱ्याविरुद्ध (headwind), कृष्णविवराचे गुरुत्वाकर्षण खरोखर महत्त्वाचे ठरते तो प्रदेश निरीक्षित आघाताच्या तुलनेत अगदी लहान असतो. “नौकाग्र आघात (bow shock) पुनरुत्पादित करण्यासाठी सतत चालू असलेला वारा अत्यावश्यक आहे,” असे लेखक एका आकृतीच्या मथळ्यात लिहितात.
म्हणून त्यांनी कृष्णविवराला एक वारा दिला — बाहेरच्या दिशेने फेकला जाणारा, त्याच्यासोबत प्रवास करणारा वायू — आणि त्याचा वेग, ताकद आणि इतिहास बदलून पाहिले. मग कृष्णविवराभोवती उष्ण वायूचा एक बुडबुडा फुगतो, जो सभोवतालच्या वायूला एका पातळ, घन कवचात ढकलतो; त्या कवचाची आघाडी म्हणजेच आघात. पुढच्या बाजूला, जिथे बुडबुड्याचा रेटा समोरच्या वाऱ्याशी संतुलित होतो तिथे त्याची वाढ थांबते; मागच्या बाजूला, तो ताणला जाऊन माग बनतो.
अजूनही वाहत असलाच पाहिजे असा वारा
सिम्युलेशनच्या धावा (runs) साधे नियम उघड करतात. दिलेल्या रेट्यासाठी, अधिक वेगवान वारा अधिक उष्ण, कमी घन बुडबुडा निर्माण करतो; दिलेल्या वेगासाठी, अधिक तीव्र रेटा अधिक रुंद आघात निर्माण करतो. वारा जर कृष्णविवरापेक्षाही वेगवान असेल, तर त्याच्या मागे, पलीकडच्या बाजूला, दुसरा आघात दिसतो.
महत्त्वाचे म्हणजे, आपल्या इंजिनाशिवाय आघात फार काळ टिकत नाही. वारा बंद केल्यानंतर तीन दशलक्ष वर्षांनी आघाडी विरळ झालेली असते; सात ते नऊ दशलक्ष वर्षांनंतर, कृष्णविवराने आपल्याच आघाताला मागे टाकलेले असते. RBH-1 शी जुळण्यासाठी, वारा आत्ता वाहत असला पाहिजे, किंवा सुमारे 3 दशलक्ष वर्षांपेक्षा कमी काळापूर्वी थांबलेला असला पाहिजे.
सर्वोत्तम जुळणी देणाऱ्या सिम्युलेशनमध्ये 3,000 km/s चा वारा वापरला आहे, जो पहिली 57 दशलक्ष वर्षे क्षीण राहतो आणि मग पूर्ण ताकद गाठतो: सभोवतालच्या वायूत प्रति हजार घन सेंटिमीटरला एक कण असेल, तर 6 × 10³² डाइनचा रेटा आणि दरवर्षी 0.03 सौर वस्तुमान वायू. ही सिम्युलेशन सुमारे 2 किलोपार्सेक रुंदीचा आघात आणि एक पातळ माग पुनरुत्पादित करतात. सुमारे 63 दशलक्ष वर्षांनंतर कृष्णविवर त्याच्या निरीक्षित अंतरावर पोहोचेपर्यंत, वाऱ्याने सुमारे 350,000 सौर वस्तुमान वायू बाहेर फेकलेला असतो. दहापट कमी घन प्रभामंडलात, रेटा, वायूचा प्रवाह आणि एकूण बाहेर फेकलेला वायू हे सर्व दहापटीने घटतात.
कृष्णविवर, की ताऱ्यांचा एक गुच्छ?
असा वारा कशामुळे चालू शकेल? पहिला उमेदवार म्हणजे स्वतः कृष्णविवर, ज्याला त्याने सोबत वाहून आणलेल्या वायूच्या तबकडीतून अन्न मिळते. त्याच्या एडिंग्टन मर्यादेच्या 1% दराने द्रव्य गिळताना — एडिंग्टन मर्यादा (Eddington limit) म्हणजे त्याच्याच प्रारणाने ठरणारी सैद्धांतिक कमाल मर्यादा — ते सुमारे 2.8 × 10⁴³ अर्ग प्रति सेकंद इतक्या तेजाने चमकेल, तर वाऱ्याला फक्त 10⁴⁰ ते 10⁴¹ लागतात: त्या शक्तीच्या एक टक्क्याहूनही कमी पुरेसे ठरेल. कोणतेही क्ष-किरण आढळले नाहीत, पण लेखकांच्या अंदाजानुसार सध्याच्या Chandra निरीक्षणात तीनपेक्षा कमी क्ष-किरण फोटॉन अपेक्षित असतील, त्यामुळे असा स्रोत नजरेतून सुटू शकला असता. Hubble ला अपेक्षित स्थानी एक संक्षिप्त जंबुपार (ultraviolet) स्रोतही दिसला आहे; हा एक अनिश्चित संकेत असून त्याची पुष्टी व्हायची आहे.
पर्याय म्हणजे कृष्णविवराने सोबत ओढून नेलेला ताऱ्यांचा एक गुच्छ, ज्यातील अतिनवतारे (supernovae) हा वारा निर्माण करतात. 30,000 ते 300,000 सौर वस्तुमानांचा गुच्छ तुलनीय रेटा देऊ शकेल. पण बाहेर फेकले गेल्यानंतर 60 दशलक्ष वर्षांहून अधिक काळाने, अतिनवतारे गुच्छाच्या पहिल्या दहा दशलक्ष वर्षांपेक्षा किमान दहापट दुर्मीळ झालेले असतात. लेखकांच्या मते, ताऱ्यांच्या प्रमाणित लोकसंख्येशी हे परिदृश्य “जुळवणे कठीण” आहे. कोणतेही पलायन न होता यजमान आकाशगंगेतून सोडलेला झोत (jet) मागाच्या आकाराशी कमी चांगल्या प्रकारे जुळतो.
एका सरळ रेषेने मोजलेले शांत प्रभामंडल
यात एक बोनसही आहे. आकाशगंगांभोवतीचा वायू निरीक्षणासाठी कुप्रसिद्धपणे कठीण असतो, आणि त्याच्या हालचाली तर त्याहूनही कठीण. चमूने सिम्युलेट केलेला वायू ढवळला तेव्हा माग मोठ्या प्रमाणात विस्कळीत झाला. तो RBH-1 च्या मागासारखा सरळ ठेवण्यासाठी शांत माध्यम आवश्यक आहे: यादृच्छिक हालचाली सुमारे 30 km/s च्या खाली, किंवा एक दशलक्ष केल्व्हिनवरील वायूसाठी 0.18 च्या खाली मॅक अंक (Mach number). पळून जाणारी कृष्णविवरे या प्रभामंडलांमधील अशांतता (turbulence) तपासण्याचा एक नवा मार्ग बनू शकतील, असे लेखक सुचवतात.
सिम्युलेशन काय वगळतात
हा अभ्यास Hubble आणि JWST ने पाहिलेल्या उत्सर्जन रेषा पुनरुत्पादित करत नाही, आणि मागातील थंड वायू — जो कदाचित त्या प्रकाशाचा बहुतांश भाग निर्माण करतो — तो विभेदित (resolve) करू शकत नाही. माध्यम सुरुवातीला एकसमान असते, चुंबकीय क्षेत्रे किंवा वैश्विक किरणांशिवाय, आणि अभिवृद्धी तबकडी (accretion disc) किंवा ताऱ्यांचा गुच्छ यांपैकी कशाचेही थेट प्रतिरूपण केलेले नाही. याच पुढच्या पायऱ्या आहेत — त्यासोबत खऱ्या RBH-1 च्या शेजारी ठेवून पाहता येतील अशा कृत्रिम (mock) प्रतिमाही; RBH-1 हा आपल्या प्रकारचा पहिलाच उमेदवार असून, तो ज्या वायूतून जातो त्याची कहाणी आधीच सांगत आहे.
